दक्षिण एसियाली आईटीएफ तेक्वान्दोको तयारी पूरा⚡हरिबोधनी एकादशी आज : तुलसी विवाहदेखि माङ्गलिक कार्यको शुभारम्भसम्म⚡महायज्ञमा रोका परिवारको प्रेरणादायी सहयोग : शिक्षा सुधारका लागि १६ लाख ६६ हजार ६६६ रुपैयाँ दान⚡सौन्दर्य व्यवसायमा स्प्राकलको छलाङ, पहिलो र दोस्रो शाखा दुवै महराकै हातबाट उद्घाटन⚡बहिरा फुटबल टोली दक्षिण कोरिया जाने⚡जिग्री सेकुवाको १०औँ तथा सबैभन्दा ठूलो आउटलेट धुम्बाराहीमा⚡दोहामा एनआरएनए मध्यपूर्व सम्मेलनको तयारी अन्तिम चरणमा⚡अभियान लघुवित्तको वार्षिकोत्सवमा वृद्धाश्रमलाई खाद्यान्न सहयोग⚡कर प्रणालीलाई लगानी, उत्पादन र रोजगारी प्रवर्द्धनको माध्यम बनाउनुपर्छ : चेम्बर अध्यक्ष अग्रवाल⚡पश्चिमी वायुको प्रभाव कायमै, हिमाली क्षेत्रमा वर्षा र हिमपातको सम्भावना

भाद्रको आगो: एक मनोसामाजिक विश्लेषण

न्यूजलाईन्स् मिडिया संवाददाता
प्रकाशित मिति : २०८३ जेष्ठ १३ गते, बुधबार १९:११

टेकेन्द्र कुमार महतरा
उप-प्राध्यापक
मध्य पश्चिम बिश्वबिधालय

विषय -प्रबेश

२०८२ भाद्र २३ र २४ गतेका घटनाहरू नेपालको आधुनिक इतिहासमा एक कहालीलाग्दो अध्यायका रूपमा दर्ज भएका छन्। ती दिनहरूमा भएको व्यापक जनधन क्षति, राज्यसत्ताविरुद्धको हिंसात्मक आक्रोश र त्यसपछिको सत्ता परिवर्तनले समाजशास्त्री, राजनीतिशास्त्री र शिक्षाविद् सबैलाई गम्भीर प्रश्नहरूको सामना गराएको छ। घटनाका राजनीतिक कारण र परिणामबारे पर्याप्त विश्लेषण भइसकेका छन् — कतिपयले पूर्व सत्तारुढ दलको दुर्शासनलाई, कतिपयले विदेशी हस्तक्षेपलाई दोषी ठहराएका छन्। तर एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न अझै पनि सतहमा आउन सकेको छैन: यी नवयुवकहरूभित्र यति गहिरो अराजकतावादी चिन्तन कसरी र कहाँबाट विकास भयो?
भाद्र २३ गतेको घटनालाई हेर्दा नवयुवकहरूको आक्रोश र राज्यको दमन — दुवै आपत्तिजनक थिए। राज्यसत्तासँग शक्तिको घमण्ड थियो भने नवयुवकहरूसँग लोकतन्त्रको गलत बुझाइ र त्यसको उन्मादपूर्ण प्रयोग। भाद्र २४ मा संसद् भवन, सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत, राष्ट्रपति भवन, प्रहरी चौकीहरूमा आगजनी, कारागारबाट कैदी भगाउने, व्यापारिक केन्द्रहरूमा लुटपाट जस्ता कार्यहरू पूर्णरूपमा अस्वीकार्य थिए। यी कुराहरूमा कुनै विवाद छैन।
प्रस्तुत आलेखमा भने यी घटनाहरूको राजनीतिक विश्लेषण गर्ने होइन — बरु त्यसभन्दा गहिरो गएर यो पुस्ताभित्र अराजकतावादी मनोविज्ञान कसरी निर्मित भयो भन्ने कुराको विवेचनात्मक अन्वेषण गर्ने प्रयास गरिएको छ। विशेषतः दुई संरचनाहरू — पारिवारिक र विद्यालयीय — लाई केन्द्रमा राखेर यो विश्लेषण अगाडि बढाइएको छ।

जेनजी पुस्ता: सन्दर्भ र परिचय

“जेनरेशन जेड” वा “जेनजी” भनिने पुस्ता सन् १९९७ देखि २०१२ को बीचमा जन्मिएका व्यक्तिहरूलाई जनाउँछ। नेपालको सन्दर्भमा यो पुस्ता त्यस समयमा हुर्कियो जतिबेला देश राजनीतिक संक्रमणको भुमरीमा थियो, डिजिटल प्रविधिको प्रवेश तीव्र भइरहेको थियो र वैश्वीकरणको लहरले नेपाली समाजको परम्परागत मूल्य–मान्यतालाई जरैबाट हल्लाइरहेको थियो।
यो पुस्ताका केही विशिष्ट लक्षणहरू छन्। पहिलो, यिनीहरू डिजिटल माध्यमबाट विश्वसँग जोडिएका छन् र सूचनाको प्रवाहमा उनीहरूको पहुँच अभूतपूर्व छ। दोस्रो, सामाजिक सञ्जालले उनीहरूमा “तुलनात्मक वञ्चना” (Relative Deprivation) को गहिरो भावना उत्पन्न गरेको छ — अर्थात् अरू के पाइरहेका छन् र आफूले के पाएको छैन भन्ने निरन्तर तुलना। तेस्रो, यो पुस्ताले आफ्नो पहिचान, अधिकार र स्वतन्त्रताको बोध अघिल्लो पुस्ताभन्दा धेरै तीव्र रूपमा गरेको छ।
भाद्र २३ र २४ पछि यो पुस्तालाई “जेनजी” भनेर नामाकरण गरिनुले सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक बहसमा नयाँ आयाम थप्यो। तर नामाकरणमा मात्रै रमाउनुभन्दा यो पुस्ताको मनोवैज्ञानिक बनोट कसरी भयो भन्ने अन्वेषण अत्यावश्यक छ।
प्रथम कारण: एकल परिवारको संरचना र लाडप्यारको मनोविज्ञान
नेपाली समाज पछिल्लो तीन दशकमा संयुक्त परिवारबाट एकल परिवारतर्फ द्रुत गतिमा रूपान्तरित भएको छ। यो परिवर्तन केवल आवासीय संरचनाको मात्र परिवर्तन होइन — यो एक गहन मनोसामाजिक रूपान्तरण हो जसका दीर्घकालीन प्रभावहरू हामीले अझै पूर्णरूपमा बुझेका छैनौँ।
एकल परिवारमा एक वा दुई सन्तान मात्र हुन्छन्। अभिभावकहरूको सम्पूर्ण भावनात्मक, आर्थिक र सामाजिक ध्यान तिनै सन्तानमा केन्द्रित हुन्छ। यसले एकातर्फ बालबालिकाको शारीरिक र बौद्धिक विकासमा सहयोग पुर्‍याउँछ, तर अर्कोतर्फ “अभाव सहन सक्ने क्षमता” अर्थात् Frustration Tolerance को विकासलाई गम्भीर रूपमा बाधा पुर्‍याउँछ। जब बालकले सधैँ चाहेको कुरा पाउँछ, जब उसले प्रतीक्षा गर्नुपर्दैन, जब उसको हरेक इच्छालाई अभिभावकले तत्काल पूरा गर्छन् — तब उसको मनोवैज्ञानिक धैर्यशक्ति निर्माण नै हुँदैन।
मनोवैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि अत्यधिक लाडप्यारमा हुर्किएका बालबालिकाहरूमा “विलम्बित तुष्टि” (Delayed Gratification) को क्षमता न्यून हुन्छ। Stanford University को प्रसिद्ध “Marshmallow Experiment” ले यो कुरालाई पुष्टि गर्‍यो — जो बालकले साना उमेरमा प्रतीक्षा गर्न सक्छ, उसको जीवनका पछिल्ला चरणहरूमा सामाजिक, शैक्षिक र मनोवैज्ञानिक परिणाम उत्कृष्ट हुन्छन्। यस्तो मनोविज्ञान लिएर हुर्किएको पुस्ताले जब राज्यसत्ताले उसका अपेक्षाहरू पूरा गरेन, जब व्यवस्थाले उसलाई चाहेको दियो — तब त्यो कुण्ठा तीव्र विस्फोटक आक्रोशमा रूपान्तरित भयो।
संयुक्त परिवारमा दाजुभाइ, दिदीबहिनी, काका, ठूलोबुवा, हजुरबुवाहजुरआमाको उपस्थितिले बालकलाई स्वाभाविक रूपमा “आफू मात्र केन्द्र होइन” भन्ने बोध गराउँछ। सामूहिक जीवनमा सहनशीलता, समझदारी र सम्झौताको पाठ अनौपचारिक रूपमै सिकिन्थ्यो। बुढापाकाको उपस्थितिले जीवनको परिपक्वता र अनुभवको सम्मान सिकाउँथ्यो। हजुरआमाको कथाले नैतिक मूल्यहरूको बीजारोपण गर्थ्यो। यी सबै कुराहरू एकल परिवारमा अनुपस्थित छन् वा अत्यन्त न्यून मात्रामा छन्।
यसभन्दा पनि ध्यान दिनुपर्ने कुरा के छ भने — अभिभावक आफैँ पनि यो समयमा दिग्भ्रमित छन्। एकातर्फ परम्परागत मूल्यहरूको आग्रह छ, अर्कोतर्फ आधुनिक उदार पालन-पोषणको आकर्षण। यो दोधारे अवस्थामा उनीहरूले प्राय: सबैभन्दा सजिलो बाटो रोज्छन् — सन्तानको हरेक कुरामा सहमत हुनु। यसरी घरमा नै अभिभावकको निर्णयको आलोचना गर्न अभ्यस्त, अभाव र प्रतीक्षाको अनुभव न्यून भएको, र “मेरो इच्छा नै मेरो अधिकार” भन्ने मानसिकतामा हुर्किएको पुस्ताले राज्यको कठोर यथार्थसँग जब टकराव भयो, त्यो टकराव स्वाभाविक रूपमै विस्फोटक बन्यो।
द्वितीय कारण: रूपान्तरणकारी विद्यालयको विरोधाभास
पछिल्लो दुई दशकमा नेपालका विद्यालयहरूमा एक महत्त्वपूर्ण वैचारिक परिवर्तन आएको छ। “बाल अधिकार” को अवधारणाको व्यापक प्रसारसँगै विद्यालयहरू “दण्डरहित” र “बाल मैत्री” बन्ने अभियानमा लागे। शारीरिक दण्डको उन्मूलन एक स्वागतयोग्य परिवर्तन हो — यसमा कुनै दुई मत छैन। तर समस्या त्यहाँ सुरु भयो जब “दण्डरहित” को अर्थ बिस्तारै “अनुशासनरहित” सँग अभिन्न रूपमा जोडिन थाल्यो।
धेरै विद्यालयहरूमा शिक्षकहरू विद्यार्थीको अनुचित व्यवहारलाई सम्बोधन गर्न असमर्थ बने — किनकि कुनै पनि सच्याउने प्रयासलाई “बाल अधिकारको उल्लङ्घन” को रूपमा व्याख्या गर्न सकिने भयावह अवस्था निर्माण भयो। शिक्षकहरू एक पेशाकर्मी मात्रै बने — जसको काम पाठ्यक्रम पढाउनु मात्र थियो। विद्यार्थीको नैतिक र चारित्रिक निर्माणको जिम्मेवारी न परिवारले दृढतापूर्वक लियो, न विद्यालयले। यो जिम्मेवारी शून्यताले एक सम्पूर्ण पुस्तालाई नैतिक र सामाजिक आधारविहीन बनाउन ठूलो भूमिका खेल्यो।
यहाँ एक गम्भीर र मार्मिक विरोधाभास देखिन्छ: बाल अधिकारको नाममा स्थापित यी विद्यालयहरूले बालकलाई “अधिकार” सिकाए, तर “कर्तव्य” सिकाउन भुले। “स्वतन्त्रता” को पाठ पढाए, तर “जिम्मेवारी” को पाठ छोडे। “आफ्नो अभिव्यक्ति” को महत्त्व बताए, तर “अरूको सीमाको सम्मान” को शिक्षा दिन सकेनन्। यसरी आधा शिक्षाले निर्माण गरेको मानसिकता आधा–अधुरो र असन्तुलित बन्यो।
शैक्षिक मनोविज्ञानको दृष्टिकोणबाट हेर्दा — अनुशासन र स्वायत्तता कहिल्यै विपरीत अवधारणाहरू होइनन्। Diana Baumrind को “Authoritative Parenting” को सिद्धान्त, जुन विद्यालयीय सन्दर्भमा पनि उत्तिकै प्रासंगिक छ, ले स्पष्ट पार्छ कि उच्चतम मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्य भएका बालकहरू ती हुन् जसलाई स्नेह र स्पष्ट सीमाको सन्तुलित सम्मिश्रणमा हुर्काइएको हुन्छ — न त अत्यधिक कठोर दमनमा, न त असीमित स्वच्छन्दतामा।
नेपालका विद्यालयहरूले पश्चिमा शैक्षिक दर्शनको बाह्य रूपको अनुकरण गरे, तर त्यो दर्शनको मूल आत्मालाई बुझेनन्। पश्चिमा “Child-Centered Education” को वास्तविक अर्थ बालकलाई उत्तरदायित्वबाट मुक्त गर्नु होइन — बरु उसलाई आफ्नो उत्तरदायित्वप्रति सचेत बनाउँदै, उसकै गतिमा, उसकै रुचि अनुसार सिकाउनु हो। यो सूक्ष्म तर अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भेदलाई हाम्रा विद्यालयहरूले ग्रहण गर्न सकेनन् — र यही चुकले एक पुस्तालाई अधिकारसचेत तर उत्तरदायित्वविहीन बनायो।
गुरुकुल शिक्षाको पुनर्विमर्श: रोमान्टिसिज्म कि सान्दर्भिक पाठ?
यस सन्दर्भमा प्राचीन गुरुकुल शिक्षा प्रणालीको स्मरण अपरिहार्य छ। गुरुकुलमा ज्ञान, दर्शन, विज्ञान र अनुशासन एकसाथ प्रदान गरिन्थ्यो। गुरु केवल विषय पढाउने व्यक्ति मात्र थिएनन् — उनी शिष्यको समग्र व्यक्तित्व निर्माणका उत्तरदायी थिए। जीवन र जगत् दुवैको बोध त्यहाँ सम्भव थियो। कर्तव्य, जिम्मेवारी र अनुशासनका साथसाथै स्वतन्त्र चिन्तनलाई पनि प्रोत्साहन दिइन्थ्यो।
तर यहाँ सतर्कता आवश्यक छ। गुरुकुललाई पूर्णतः आदर्शीकृत गर्दा हामी त्यसभित्रका वर्णव्यवस्थागत भेदभाव र बहिष्करणका सीमाहरूलाई बिर्सनु हुँदैन। प्रश्न गुरुकुल फर्काउने कि नफर्काउने भन्ने होइन। प्रश्न यो हो कि गुरुकुलको सबल पक्ष — समग्र मानव निर्माण, गुरु–शिष्यको गहन सम्बन्ध, जीवनमूल्यहरूको व्यावहारिक शिक्षण — लाई आधुनिक, समतामूलक र समावेशी ढाँचामा कसरी पुनर्निर्माण गर्ने?
पश्चिमाहरूले गुरुकुललाई विस्थापित गरेर जुन रूपान्तरणकारी आधुनिक विद्यालय ल्याए, त्यसको सार्थकता कहिँ भाद्र २३ र २४ को घटनामा प्रश्नचिह्नको रूपमा प्रकट भएको त होइन? यो गम्भीर र निर्भीक आत्मसमीक्षाको विषय हो
समाधानतर्फ: केही प्रागैतिक सुझावहरू

पारिवारिक स्तरमा: अभिभावकहरूले “स्नेहपूर्ण सीमानिर्धारण” को अभ्यास गर्नुपर्छ। बालकलाई प्रेम गर्नु र उसलाई सबै कुरामा सहमति दिनु एकदमै फरक कुरा हो। अभाव र प्रतीक्षाको अनुभव बालकको मनोवैज्ञानिक सुदृढताका लागि अपरिहार्य छ। संयुक्त परिवारको पुनःस्थापना सम्भव नभए पनि, विस्तारित परिवारसँगको नियमित सम्पर्क र सामुदायिक जीवनमा बालकको सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
विद्यालय स्तरमा: बाल अधिकार र बाल उत्तरदायित्वलाई एकसाथ, एउटै महत्त्वका साथ पढाउने पाठ्यक्रम विकास गरिनुपर्छ। शिक्षकलाई पुनः “राष्ट्र निर्माता” को मर्यादा र अधिकार दिनुपर्छ। नागरिक शिक्षा, नैतिक शिक्षा र सामाजिक उत्तरदायित्वका पाठहरूलाई पाठ्यक्रममा वास्तविक प्राथमिकता दिनुपर्छ — परीक्षाका लागि मात्र होइन, जीवनका लागि।
समाज स्तरमा: “अधिकार” को प्रवचन जति सबल छ, “कर्तव्य” को प्रवचन त्यति नै सबल हुनुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको “म मात्र सही छु” को संस्कृतिलाई चुनौती दिने वैकल्पिक आख्यानहरू निर्माण गरिनुपर्छ।

उपसंहार

भाद्र २३ र २४ को घटना एउटा बहुस्तरीय संकटको अभिव्यक्ति थियो — राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक। तर यस आलेखले जोड दिन खोजेको मूल विन्दु यो हो कि त्यस संकटको एक महत्त्वपूर्ण जड हाम्रो पारिवारिक र विद्यालयीय संरचनाभित्रै लुकेको छ। राज्यसत्ताको असफलतालाई प्रश्न गर्नु जति आवश्यक छ, त्यति नै — बल्कि त्योभन्दा बढी — आवश्यक छ: हामीले हाम्रा बालबालिकालाई कस्तो मानव बनाइरहेका छौँ भन्ने गहन आत्मसमीक्षा गर्नु।
अधिकारसचेत तर उत्तरदायित्वविहीन, स्वतन्त्रताको भोक भएको तर जिम्मेवारीको बोध नभएको, आक्रोश व्यक्त गर्न सक्ने तर संवाद गर्न असमर्थ — यस्तो पुस्ता निर्माणको जिम्मेवारी परिवार र विद्यालय दुवैमा समान रूपमा छ।
फेरि त्यो कहालीलाग्दो इतिहास नदोहरियोस् भन्ने चाहना सबैको छ। तर यो चाहना तब मात्र साकार हुन्छ जब हामी घर र विद्यालय दुवैलाई — अधिकार र कर्तव्यको, स्वतन्त्रता र जिम्मेवारीको, स्नेह र अनुशासनको — सन्तुलित पाठशालाका रूपमा पुनर्निर्माण गर्ने साहस गर्छौँ। नत्र इतिहासले फेरि पनि हाम्रो यही कमजोरीलाई उदाङ्गो पार्नेछ।

फेसबुक प्रतिक्रिया
सम्बन्धित शीर्षकहरु