
मानव सभ्यताको इतिहासमा एउटा प्रश्न सधैं केन्द्रमा रहँदै आएको छ — किन मानिसहरू पदको लागि मरिहत्ते गर्छन जुन पद ग्रहण गर्ने क्षमता उनीहरूसँग हुँदैन? यो प्रश्नको उत्तर खोज्दै मनोविज्ञान, दर्शन र राजनीतिशास्त्रका बिद्वानहरुले दशकौंदेखि अनुसन्धान गर्दै आएका छन्। पद, प्रतिष्ठा र शक्तिको लालसा मानव मनोविज्ञानको एउटा गहन तह हो जसलाई बुझ्न नसक्दा राज्य र समाजले भारी मूल्य तिर्नु परिरहेको छ।
पद–लालसाको मनोवैज्ञानिक जड: अनुसन्धानका निष्कर्ष
अमेरिकी मनोवैज्ञानिक डेभिड मैकक्लेल्यान्डले आफ्नो ‘Achievement Motivation Theory’ मा स्पष्ट पारेका छन् कि मानिसमा तीन किसिमका प्रमुख अभिप्रेरणाहरू हुन्छन् — उपलब्धि (Achievement), सम्बन्ध (Affiliation) र शक्ति (Power)। उनका अनुसार शक्तिको अभिप्रेरणाले ग्रसित व्यक्ति आफूले अरूलाई प्रभाव पार्न, नियन्त्रण गर्न र आफ्नो वर्चस्व स्थापित गर्न सदैव लालायित हुन्छ। यो अभिप्रेरणा सकारात्मक रूपमा प्रयोग भए सामाजिक नेतृत्वको स्रोत बन्छ, तर नकारात्मक रूपमा फन्को हान्दा यो ‘Narcissistic Leadership’ को जन्मस्थल बन्छ।
सन् २०१८ मा ‘Journal of Personality and Social Psychology’ मा प्रकाशित एक अनुसन्धानले देखाएको छ कि उच्च ‘Dark Triad’ — नार्सिसिज्म (अहम्मन्यता), म्याकियाभेलियनिज्म (कूटनीतिक स्वार्थ) र साइकोप्याथी (संवेदनहीनता) — भएका व्यक्तिहरू राजनीतिक र संगठनात्मक पदतर्फ अस्वाभाविक रूपमा आकर्षित हुन्छन्। यस्ता व्यक्तिहरूमा पदको योग्यता र क्षमताभन्दा पद प्राप्तिकै चाहना प्रबल हुन्छ।
फ़्राइडको मनोविश्लेषणात्मक सिद्धान्तअनुसार, शक्तिको लालसा प्रायः बाल्यकालमा अनुभव गरिएको अपमान, असुरक्षा वा हीनभावनाको क्षतिपूर्तिको प्रयास हो। एडलरको ‘Inferiority Complex’ सिद्धान्तले यही कुरालाई अझ स्पष्ट गर्दछ — जो व्यक्ति भित्रभित्रै आफूलाई कमजोर ठान्छ, ऊ बाह्य शक्ति र पद आर्जन गरेर त्यो कमजोरी लुकाउन खोज्छ।
दार्शनिक र सैद्धान्तिक परिप्रेक्ष्य
प्लेटोले आफ्नो ‘The Republic’ मा राज्यको नेतृत्वका लागि ‘Philosopher King’ को अवधारणा प्रस्तुत गरे। उनका अनुसार जो व्यक्ति शासन गर्न सबैभन्दा उपयुक्त छ, ऊ प्राय: शासन गर्न चाहँदैन, किनकि वास्तविक बुद्धिमान् व्यक्ति शक्तिको मोहमा पर्दैन। यो विरोधाभास आजसम्म सान्दर्भिक छ — योग्य मानिसहरू प्राय: पदबाट टाढा रहन्छन् र अयोग्य मानिसहरू पदमा पुग्न मरिहत्ते गर्छन्।
म्याक्स वेबरको ‘Charismatic Authority’ सिद्धान्तअनुसार, जनता प्राय: करिश्मा र वाकपटुताको प्रभावमा परेर नेता चुन्छन्, योग्यता र बौद्धिकताको आधारमा होइन। यसले लोकतान्त्रिक प्रणालीमा एक गहन खतरा उत्पन्न गर्छ — वाचाल र आकर्षक तर अयोग्य नेताहरूको उदय।
लारेन्स पिटरले सन् १९६९ मा प्रतिपादन गरेको ‘Peter Principle’ ले यो समस्यालाई संगठनात्मक रूपमा व्याख्या गर्दछ: ‘प्रत्येक कर्मचारी आफ्नो अक्षमताको स्तरमा बढुवा हुन्छ।’ अर्थात् व्यक्ति आफ्नो सक्षमताको सीमासम्म पुगिसकेपछि पनि माथिल्लो पदमा पुग्ने प्रयास गर्छ, जसले गर्दा त्यो पदमा उसको अक्षमता उजागर हुन्छ।
पद र क्षमताबीचको सम्बन्ध: तथ्यगत विश्लेषण
हार्भर्ड बिजनेस रिभ्यूमा प्रकाशित एक अनुसन्धान (२०१५) ले देखाएको छ कि संसारभरका संगठनहरूमा ७० प्रतिशत नेताहरू ‘Wrong Hire’ हुन्छन् — अर्थात् उनीहरूसँग नेतृत्वको वास्तविक क्षमता हुँदैन। यसको मूल कारण हो — पद चयनको मापदण्डमा आत्मविश्वास, वाकपटुता र राजनीतिक सम्बन्धलाई बुद्धिमत्ता, अनुभव र नैतिकताभन्दा बढी महत्त्व दिइन्छ।
स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयका मनोवैज्ञानिक क्यारोल ड्वेकको ‘Fixed vs Growth Mindset’ अनुसन्धानले देखाएको छ कि ‘Fixed Mindset’ भएका व्यक्तिहरू — जो आफ्नो क्षमता परिवर्तन हुन्न भन्ठान्छन् — पद प्राप्तिलाई नै अन्तिम लक्ष्य बनाउँछन्, जबकि ‘Growth Mindset’ भएका व्यक्तिहरू निरन्तर सिक्दै आफूलाई विकास गर्छन् र पदको मोहभन्दा कार्यको गुणस्तरमा केन्द्रित हुन्छन्।
नेपाल र अन्य विकासोन्मुख राष्ट्रहरूको सन्दर्भमा पद र क्षमताबीचको खाडल अझ स्पष्ट देखिन्छ। UN Development Programme को एक प्रतिवेदनअनुसार दक्षिण एसियाका मुलुकहरूमा सार्वजनिक पदधारकहरूको औसत दक्षता सूचकाङ्क विकसित मुलुकहरूको तुलनामा ४५ प्रतिशतले न्यून छ, जसको प्रमुख कारण पद–चयनमा योग्यताको स्थानमा राजनीतिक निकटता र वंशवादको प्रभुत्व हो।
विश्वका नेताहरूको उदाहरण: सफलता र असफलताका पाठ
नेल्सन मन्डेला, अब्राहम लिङ्कन र लि क्वान यू जस्ता नेताहरू पदको लालसाबाट होइन, आफ्नो जनताप्रतिको उत्तरदायित्वको भावनाबाट नेतृत्वमा आए। लिङ्कनसँग कुनै विधिवत् विश्वविद्यालय शिक्षा थिएन, तर उनको स्व–अध्ययन, अनुभव र नैतिक परिपक्वताले उनलाई महान् राष्ट्रपति बनायो। सिङ्गापुरका लि क्वान यूले सन् १९५९ देखि १९९० सम्म शासन गर्दा आफ्नो देशलाई तेस्रो विश्वको निर्धन राष्ट्रबाट एसियाको समृद्ध राष्ट्रमा रूपान्तरण गरे, किनकि उनीसँग नेतृत्वको वास्तविक दक्षता, दृष्टिकोण र बौद्धिकता थियो।
विपरित उदाहरणमा, रोबर्ट मुगाबे जिम्बाब्वेको स्वतन्त्रता संग्रामका नायक थिए, तर ३७ वर्षसम्म सत्तामा रहँदा उनको पद–मोह र अहम्मन्यताले एक समृद्ध कृषि–प्रधान राष्ट्रलाई भोकमरी र आर्थिक पतनको दिशामा धकेल्यो। जिम्बाब्वेको मुद्रास्फीति २०० मिलियन प्रतिशतसम्म पुगेको थियो — यो क्षमताविहीन र अहम्मन्य नेतृत्वको चरम परिणाम थियो।
इराकका सद्दाम हुसेन, लिबियाका गद्दाफी र उत्तर कोरियाका किम वंशका शासकहरूमा ‘Malignant Narcissism’ को स्पष्ट लक्षण देखिन्छ — जसलाई मनोवैज्ञानिक इरिच फ्रमले ‘सबैभन्दा गम्भीर मनोरोगात्मक शासन–प्रवृत्ति’ भनेका छन्। यी नेताहरूले आफ्नो पद–रक्षाका लागि लाखौं नागरिकको हित बलि चढाए।
नेपालको ऐतिहासिक सन्दर्भ: परिपक्वताविहीन नेतृत्वको मूल्य
नेपालको राजनीतिक इतिहास क्षमताविहीन नेतृत्वका उदाहरणहरूले भरिएको छ। राणाशासनकालमा वंशगत आधारमा प्रधानमन्त्री पद प्राप्त गरिन्थ्यो — जसको परिणाम थियो एक शताब्दीभन्दा बढी समयसम्म नेपालको शिक्षा, स्वास्थ्य र पूर्वाधार विकासमा ठहराव। पञ्चायतकालमा पनि राजनीतिक पहुँच र राजदरबारसँगको नजिकीका आधारमा पद वितरण हुन्थ्यो, योग्यताको आधारमा होइन।
२०४६ सालको जनआन्दोलनपछिको बहुदलीय लोकतन्त्रमा पनि यो प्रवृत्ति निरन्तर रह्यो। नेपालले ३ दशकमा ३० भन्दा बढी सरकार फेरिए — प्रत्येक सरकारको औसत आयु एक वर्षभन्दा कम। यो अस्थिरताको मूल कारण सत्तालाई राष्ट्रसेवाको माध्यम नभई व्यक्तिगत स्वार्थपूर्तिको साधन मान्ने नेताहरूको मनोवृत्ति हो। विकासका योजनाहरू अधूरा छाडिए, बजेट दुरुपयोग भयो र जनताको विश्वास खण्डित हुँदै गयो।
संविधानसभाको निर्वाचन र संघीय संरचनामा संक्रमण एक महत्त्वपूर्ण अवसर थियो। तर प्रदेश सरकारहरूमा पनि यही नमुना दोहोरियो — धेरैजसो प्रदेश मुख्यमन्त्री र मन्त्रीहरूसँग स्थानीय शासन सञ्चालनको अनुभव र बौद्धिक तयारी अपर्याप्त देखियो। परिणाम स्वरूप संघीयताको लाभ जनस्तरसम्म पुर्याउन अपेक्षित सफलता मिलेन।
उच्च पदका लागि आवश्यक बौद्धिक र व्यावहारिक क्षमता
हार्भर्ड केनेडी स्कूलका प्राध्यापक रोनाल्ड हाइफेजको अनुसन्धानले देखाएको छ कि उच्च पदका नेताहरूसँग दुई किसिमका समस्या समाधान गर्ने क्षमता हुनुपर्छ: ‘Technical Problems’ (जसमा विद्यमान ज्ञान र कुशलताले समाधान खोज्न सकिन्छ) र ‘Adaptive Challenges’ (जसमा सोच, मूल्य र व्यवहारमा आमूल परिवर्तन आवश्यक पर्छ)। अधिकांश अयोग्य नेताहरू पहिलो प्रकारका समस्यालाई मात्र बुझ्छन् र ‘Adaptive Challenges’ अगाडि निरीह हुन्छन्।
विश्व आर्थिक मञ्चको एक प्रतिवेदन (२०२३) अनुसार, भविष्यका नेताहरूमा सबैभन्दा आवश्यक क्षमताहरू हुन्: आलोचनात्मक चिन्तन, जटिल समस्या समाधान, भावनात्मक बुद्धिमत्ता (Emotional Intelligence), व्यापक वैश्विक सोच र नैतिक निर्णय लिन सक्ने परिपक्वता। डेनियल गोलमानको ‘Emotional Intelligence’ सिद्धान्तअनुसार, उच्च पदमा बौद्धिक IQ भन्दा भावनात्मक EQ बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ — कारण नेताले लाखौं मानिसका भावना, आवश्यकता र सपनालाई बुझेर निर्णय गर्नुपर्छ।
अनुभवको महत्त्व पनि अपरिहार्य छ। अमेरिकी राष्ट्रपतिहरूको अध्ययनले देखाएको छ कि जसले कम्तीमा १० वर्ष सार्वजनिक सेवामा विविध जिम्मेवारी निर्वाह गरिसकेका छन्, उनीहरूको नेतृत्वकाल सफल हुने सम्भावना तीन गुणा बढी हुन्छ। विशेषज्ञताको क्षेत्रमा ‘१०,००० घण्टाको नियम’ (मैल्कम ग्ल्याडवेल) लागू हुन्छ — कुनै पनि क्षेत्रमा वास्तविक दक्षता हासिल गर्न न्यूनतम यति अभ्यास र अनुभव चाहिन्छ।
सबै मानिस उच्च पदका लागि उपयुक्त छैनन्: अनुसन्धानगत प्रमाण
केम्ब्रिज विश्वविद्यालयका मनोवैज्ञानिक थोमस चामोरो–प्रेमुजिकले आफ्नो पुस्तक ‘Why Do So Many Incompetent Men Become Leaders?’ मा तर्क गरेका छन् कि नेतृत्वका लागि आवश्यक लक्षणहरू — बौद्धिकता, विनम्रता, सहानुभूति र नैतिकता — र नेतृत्वमा पुग्न सहयोग गर्ने लक्षणहरू — आत्मविश्वास, आक्रामकता र सामाजिक सञ्जाल — प्राय: फरक फरक व्यक्तिहरूमा पाइन्छन्। यसैले योग्य व्यक्तिहरूभन्दा आकर्षक व्यक्तित्वका अयोग्यहरू उच्च पदमा पुग्न सफल हुने गर्छन्।
गार्डनरको ‘Multiple Intelligences’ सिद्धान्तअनुसार बुद्धिमत्ता एउटा मात्र आयामको हुँदैन — भाषिक, तार्किक–गाणितीय, स्थानिक, संगीतात्मक, शारीरिक–गतिज, पारस्परिक (Interpersonal), आन्तरिक (Intrapersonal) र प्रकृतिगत बुद्धिमत्ता भिन्न भिन्न हुन्छन्। राजनीतिक नेतृत्वमा विशेष गरी पारस्परिक र आन्तरिक बुद्धिमत्ता अपरिहार्य हुन्छ। यी गुण नभएको व्यक्ति जति उच्च पदमा पुगे पनि समग्र नेतृत्व प्रदान गर्न असमर्थ हुन्छ।
फिनल्यान्ड, नर्वे र स्विट्जरल्यान्ड जस्ता देशहरूले नेतृत्व चयनमा योग्यता, अनुभव र मूल्याङ्कनलाई प्राथमिकता दिएका छन्। यसको परिणाम ती देशहरूमा सुशासन सूचकाङ्क, मानव विकास सूचकाङ्क र नागरिक सन्तुष्टि सर्वोच्च छ। यसको विपरीत, जहाँ पद प्राप्तिमा योग्यताभन्दा सम्बन्ध र धन हावी हुन्छ, त्यहाँ भ्रष्टाचार, विकासको अवरोध र जनविश्वासको ह्रास अपरिहार्य हुन्छ।
उपसंहार: पद–योग्यताको सङ्गम नै सुशासनको आधार
पद–लालसाको मनोरोग केवल व्यक्तिगत समस्या होइन — यो एक सामाजिक र राजनीतिक सङ्कट हो। जब क्षमताविहीन व्यक्तिहरू उच्च पदमा पुग्छन्, त्यसको मूल्य पूरै राज्य र समाजले तिर्नुपर्छ। गलत नीति, भ्रष्टाचार, विकासको अवरोध, अन्तर्राष्ट्रिय विश्वसनीयतामा क्षति — यी सबै क्षमताविहीन नेतृत्वका प्रत्यक्ष परिणाम हुन्।
नेपाल जस्तो विकासोन्मुख लोकतान्त्रिक राष्ट्रका लागि यो विषय अझ सान्दर्भिक छ। हाम्रो राजनीतिक संस्कृतिमा ‘पद नै शक्ति र सम्पत्तिको ढोका’ भन्ने मानसिकता जरा गाडिएको छ। यसलाई बदल्नका लागि शिक्षा प्रणालीमा नेतृत्व–विकासको पाठ्यक्रम, पद चयनमा योग्यताको मापदण्ड र नागरिक चेतनाको जागृति आवश्यक छ।
प्लेटोले भनेझैं — ‘सच्चा नेता त्यो हो जो सेवाको भावनाले नेतृत्व लिन्छ, शक्तिको लालसाले होइन।’ जुन दिन नेपालको राजनीतिक नेतृत्वले यो सत्य आत्मसात् गर्नेछ, त्यस दिनदेखि मात्र वास्तविक सुशासन, समृद्धि र जनता–केन्द्रित विकासको सम्भावना उज्यालो हुनेछ।
( लेखक महतरा मध्यपश्चिम विश्वविद्यालयका उप-प्राध्यापक, शिक्षा तथा समाजशास्त्रका अध्येता हुन्नुहुन्छ)


