
जीवनका सबैभन्दा गहिरा सत्यहरू प्रायः कुनै ठूलो दर्शनशास्त्रले सिकाउँदैनन्। ती त एक्कासि झरेको वर्षाको एउटा थोपा, ढोकाबाहिर पर्खिरहेको एउटा मौन प्रतीक्षा, वा घर फर्किन ढिलो गरेको आफ्नै सन्तानको सम्झनाले खोलिदिन्छन्।
आज पनि यस्तै भयो।
आकाशमा बादल बाक्लिए। केही बेरमै वर्षा झर्न थाल्यो। प्रकृतिले आफ्नो सनातन कर्म गरिरहेकी थिई। वर्षा आफ्नो लयमा झरिरहेकी थिई। तर मेरो भित्र भने अर्को वर्षा भइरहेको थियो—देख्न नसकिने, तर प्रत्येक थोपाले मुटु चिर्ने वर्षा।
त्यो क्षण मैले झ्यालबाट पानी हेरिनँ; मैले आफ्नो सन्तानलाई हेरिरहेकी थिएँ।
मनले एकाएक आकाशलाई प्रश्न गर्यो—“हे वर्षा! तिमीलाई बरसिन यही क्षण नै किन रोज्नुपर्यो? मेरो छोरो घर फर्किने यही बाटो नै किन तिम्रो आँसुको बाटो बन्यो?”
मलाई थाहा थियो, वर्षासँग उत्तर हुँदैन। प्रकृतिले कसैको कथा सुन्दैन। ऊ न पक्षपाती हुन्छ, न निर्दयी; ऊ केवल आफ्नो धर्ममा अडिग रहन्छ। तर मातृत्वको आफ्नै धर्म हुन्छ। त्यो धर्मले तर्क बुझ्दैन, केवल सन्तानको अनुहार चिन्छ।
आमा भएपछि संसार बदलिँदोरहेछ भन्ने सुनेकी थिएँ। तर संसार बदलिँदैन रहेछ; बदलिने त आमाको दृष्टि रहेछ।
पहिले पानी केवल पानी थियो, आज त्यो सन्तानको कपडामा पर्ने चिसो बनेको छ। पहिले घाम केवल घाम थियो, आज त्यो उसको निधारमा झर्ने पसिनाको चिन्ता बनेको छ। पहिले समय घडीका काँटाले नापिन्थ्यो, आज सन्तान घर फर्किन ढिलो भएको प्रत्येक मिनेटले नापिन्छ।
सायद यही मातृत्वको अदृश्य भूगोल हो—जहाँ पृथ्वीको केन्द्र कुनै देश, कुनै सहर वा कुनै घर हुँदैन; एउटी आमाका लागि संसारको केन्द्र केवल आफ्नै सन्तान हुन्छ।
विगत केही समयदेखि मैले आफ्नो व्यावसायिक जीवनलाई केही पर राखेर सन्तानसँग धेरै समय बिताएँ। त्यसपछि मात्र मैले एउटा असाध्यै मौन सत्यलाई छुन सकेँ—मातृत्व कुनै सम्बन्ध होइन, यो त अस्तित्वको पुनर्जन्म हो। बच्चा जन्मिएको दिन केवल एउटा शिशु जन्मिँदैन; त्यही दिन एउटी स्त्रीभित्र अर्को ब्रह्माण्ड पनि जन्मिन्छ। त्यस ब्रह्माण्डको गुरुत्वाकर्षण एउटै हुन्छ—सन्तान।
त्यसपछि आमाको हृदय आफ्नै शरीरभित्र बस्दैन। त्यो सन्तानको यात्रासँगै हिँड्छ। ऊ विद्यालय जाँदा हिँड्छ, ऊ कलेज पुग्दा धड्किन्छ, ऊ ढिलो घर फर्कँदा अत्तालिन्छ, ऊ मुस्कुराउँदा फेरि आफ्नो ठाउँमा फर्किन्छ।
संसारले यो अवस्थालाई चिन्ता भन्छ। तर मलाई लाग्छ, यो चिन्ता होइन; यो प्रेमले धारण गरेको सबैभन्दा मौन भाषा हो।
आमाको प्रेम कहिल्यै ठूलो आवाजमा बोल्दैन। त्यो बिहान सन्तान नउठुञ्जेल चुपचाप ढोका खोलेर हेर्ने बानीमा बोल्छ। त्यो खाना खायो कि खाएन भन्ने अनवरत प्रश्नमा बोल्छ। त्यो राति सबै सुतिसकेपछि पनि एकपटक सिरक ठीक पारिदिने हातमा बोल्छ। त्यो आफ्नो भागको सुख काटेर सन्तानको भविष्यमा जोडिदिने मौन निर्णयमा बोल्छ।
यही प्रेमलाई मापन गर्न सकिने कुनै तराजु छैन।
सायद त्यसैले संसारका सबै भाषाहरू मिलेर पनि “आमा” शब्दको पूर्ण अर्थ लेख्न सकेका छैनन्।
धरतीलाई हामी आमा भन्छौँ। किनकि धरतीले सबैको बोझ बोक्छे, सबैका पाइला सहन्छे, सबैका घाउहरू आफ्नै छातिमा लुकाउँछे। तर आज मलाई लाग्छ—धरतीलाई “आमा” भनिएको होइन; आमालाई बुझाउन धरतीको रूपक खोजिएको हो।
किनभने धरती पनि कहिलेकाहीँ थाक्छे। नदीहरू सुक्छन्। हिमालहरू चिरिन्छन्। वनहरू उजाडिन्छन्। तर आमाको माया भने सुक्दैन। त्यो अभावमा पनि बाँडिन्छ, पीडामा पनि मुस्कुराउँछ, आँसुभित्र पनि आशा रोपिरहन्छ।
आज मेरो छोरो केही बेरमा घर आइपुग्ला। ढोका खुल्नेछ। उसले सायद सहजै भन्नेछ—“आमा, म आएँ।”
उसलाई थाहा हुनेछैन—उसको त्यो एउटा वाक्यले मेरो भित्रको सम्पूर्ण आँधी शान्त पारिदिएको छ।
सन्तानका लागि घर फर्किनु एउटा सामान्य घटना हुन सक्छ। तर आमाका लागि त्यो प्रत्येक दिन जीवनले फेरि एकपटक आफूलाई फर्काएर दिएको वरदान हो।
त्यसैले आज म भगवान्सँग कुनै सम्पत्ति माग्दिनँ, कुनै सफलता माग्दिनँ, कुनै सम्मान माग्दिनँ।
म केवल यत्ति प्रार्थना गर्छु—
यदि संसारमा पीडा बाँड्ने कुनै विधान छ भने, मेरो सन्तानको भागमा परेको अँध्यारो मलाई दिनू। उसको बाटोमा उम्रने काँडा मेरो पैतालामा उम्रिऊन्। उसको आँखाबाट झर्नुपर्ने आँसु मेरो आँखामा झरून्। किनकि एउटी आमाको सबैभन्दा ठूलो विजय आफ्नो सन्तानको मुस्कान हो, र सबैभन्दा ठूलो पराजय उसको एउटा आँसु।
सायद यही कारणले सृष्टिले आमालाई प्रेमको होइन, त्यागको अन्तिम नाम बनाएको हो।
किनकि संसारमा सबैभन्दा गहिरो प्रेम त्यो होइन, जसले “म तिमीलाई माया गर्छु” भन्छ।
सबैभन्दा गहिरो प्रेम त त्यो हो, जसले जीवनभर केही नभनी आफ्नै सम्पूर्ण जीवन अर्को जीवनको सुरक्षाका लागि समर्पण गरिरहन्छ।
र त्यस प्रेमको नाम हो—आमा।


