
हिमालबाट झरेर समथरतिर बग्ने प्रत्येक नदीले केवल पानी मात्र बोक्दैन; उसले सभ्यता, संस्कृति, इतिहास र एउटा राष्ट्रको आत्मा पनि बोक्छ। नेपालको सन्दर्भमा बागमती त्यस्तै नदी हो। काठमाडौं उपत्यकाको उत्पत्तिदेखि आजसम्मका सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक र ऐतिहासिक अध्यायहरू बागमतीको प्रवाहसँग अभिन्न रूपमा गाँसिएका छन्। पशुपतिनाथको चरण स्पर्श गर्दै बग्ने यस नदीले जन्म, उपनयन, विवाहदेखि अन्त्येष्टिसम्मका संस्कारलाई हजारौँ वर्षदेखि साक्षी बसेर निरन्तरता दिँदै आएकी छ।
यही कारण बागमती एउटा जलस्रोत मात्र होइन; यो राष्ट्रको सांस्कृतिक चेतना, धार्मिक आस्था र ऐतिहासिक अस्तित्वको जीवित प्रतीक हो।
तर विडम्बना, आज यही बागमती आफ्नै सन्तानको बेवास्ता, राज्यको कमजोर कार्यान्वयन र हाम्रो सामूहिक लापरबाहीका कारण करुण विलाप गरिरहेकी छ।
एक समय थियो, जब बागमतीको निर्मल जल श्रद्धापूर्वक अञ्जुलीमा उठाएर पिइन्थ्यो। यही जलले पशुपतिनाथको अभिषेक हुन्थ्यो र पवित्रताको प्रतीकका रूपमा सम्मान पाउँथ्यो। आज त्यही नदीको किनारमा उभिँदा दुर्गन्धका कारण नाक थुन्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ। यो केवल वातावरणीय संकट होइन; हाम्रो नैतिक पतनको पनि प्रतिबिम्ब हो।
विगतका दशकहरूमा बागमती संरक्षणका नाममा असंख्य अभियान सञ्चालन भए। हजारौँ नागरिक, स्वयंसेवक, सुरक्षाकर्मी, विद्यार्थी, धार्मिक संस्था र सामाजिक अभियन्ताले श्रमदान गरे। राज्यले पनि विभिन्न योजना घोषणा गर्यो, बजेट विनियोजन गर्यो र अनेक प्रतिबद्धता व्यक्त गर्यो। तर आज पनि प्रश्न उही छ—यति धेरै प्रयासका बाबजुद बागमती किन अझै स्वच्छ हुन सकेकी छैन?
यस प्रश्नको उत्तर खोज्न हामीले ऐनाअगाडि उभिनैपर्छ।
राज्यले बागमतीलाई केवल योजनाको शीर्षक बनाएर आफ्नो दायित्व पूरा गरेको ठान्न मिल्दैन। नदीमा ढल मिसाउने, औद्योगिक फोहोर विसर्जन गर्ने, प्राकृतिक बहाव अतिक्रमण गर्ने र जथाभावी फोहोर फाल्ने कार्यलाई वातावरणीय उल्लङ्घन मात्र होइन, सार्वजनिक सम्पदामाथिको गम्भीर अपराधका रूपमा कानुनी रूपमा परिभाषित गरिनुपर्छ। कानुनको प्रभाव त्यतिबेलामात्र देखिन्छ, जब उल्लङ्घनकर्ताले सजाय निश्चित देख्छ।
स्थानीय सरकारहरू अझ बढी उत्तरदायी बन्नुपर्ने समय आएको छ। नदी किनारका प्रत्येक नगरपालिका र वडाले ढल व्यवस्थापन, फोहोर प्रशोधन, नदी क्षेत्रको संरक्षण र नियमित अनुगमनलाई विकासको मूल सूचक बनाउनुपर्छ। नदी प्रदूषित भइरहँदा सडक, पार्क वा भवन निर्माणलाई मात्र विकासको मापदण्ड मान्न सकिँदैन।
तर सम्पूर्ण दोष सरकारमाथि थोपरेर नागरिक पन्छिन पनि मिल्दैन। नदीमा पुग्ने अधिकांश फोहोर हाम्रो दैनिक व्यवहारकै परिणाम हो। प्लास्टिक, घरेलु फोहोर, पूजा सामग्री र अव्यवस्थित ढल व्यवस्थापनले बागमतीलाई प्रदूषणको कैदी बनाएको छ। त्यसैले सरसफाइ अभियानभन्दा ठूलो अभियान फोहोर नगर्ने संस्कारको विकास हो।
आज बागमतीको प्रश्न वातावरणको मात्र होइन; यो सार्वजनिक स्वास्थ्यको प्रश्न हो। यो पर्यटनको प्रश्न हो। यो सांस्कृतिक सम्पदाको प्रश्न हो। यो धार्मिक आस्थाको प्रश्न हो। र यी सबैभन्दा माथि, यो भावी पुस्ताप्रतिको हाम्रो नैतिक उत्तरदायित्वको प्रश्न हो।
यदि आज पनि हामी मौन रह्यौँ भने भोलि हाम्रा सन्ततिले स्वच्छ नदी होइन, प्रदूषित इतिहास उत्तराधिकारमा पाउनेछन्।
त्यसैले अब प्रतीकात्मक कार्यक्रमले मात्र पुग्दैन। नदी किनारमा एक दिन झाडु लगाएर तस्बिर खिच्ने संस्कृतिले पनि परिवर्तन ल्याउन सक्दैन। आवश्यक छ—निरन्तर अनुगमन, वैज्ञानिक ढल व्यवस्थापन, प्रदूषण नियन्त्रण, नदी अतिक्रमणको अन्त्य, कडा कानुनी कार्यान्वयन र नागरिक चेतनाको संस्थागत विकास।
नेपाल सरकारले बागमती संरक्षणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। स्थानीय सरकारले त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्नुपर्छ। धार्मिक संस्थाहरूले आस्थालाई वातावरणीय जिम्मेवारीसँग जोड्नुपर्छ। विद्यालयहरूले नदी संरक्षणलाई व्यवहारिक शिक्षाको अभिन्न हिस्सा बनाउनुपर्छ। सञ्चारमाध्यमहरूले यसलाई क्षणिक समाचार होइन, दीर्घकालीन राष्ट्रिय बहसको विषय बनाउनुपर्छ। र प्रत्येक नागरिकले आफ्नै घरको आँगन जोगाएझैँ बागमतीलाई जोगाउने संस्कार आत्मसात् गर्नुपर्छ।
किनकि बागमती मर्नु भनेको एउटा नदी सुक्नु मात्र होइन; त्यो हाम्रो सभ्यता, संस्कृति, आस्था र राष्ट्रिय स्मृतिको क्षय हो।
अझै पनि समय बाँकी छ।
बागमतीलाई बचाउनु भनेको केवल नदी सफा गर्नु होइन; यो राष्ट्रप्रतिको हाम्रो कर्तव्य पूरा गर्नु हो। यो भावी पुस्तालाई स्वच्छ प्रकृति हस्तान्तरण गर्ने संकल्प हो। यो पशुपतिनाथप्रतिको श्रद्धालाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने अवसर हो।
यदि हामीले आज बागमतीलाई पुनर्जीवित गर्न सकेनौँ भने भविष्यले हाम्रो पुस्तालाई एउटा कठोर प्रश्न सोध्नेछ—“तिमीहरूले आफ्नो सभ्यताको मूलधारालाई किन मर्न दियौ?”
त्यस प्रश्नको उत्तर शब्दले होइन, आजका हाम्रा कार्यले दिनुपर्छ। इतिहासले पनि त्यही उत्तरको प्रतीक्षा गरिरहेको छ।


