
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक विशेषता बोकेको देश हो। यहाँका हरेक समुदायले आफ्नै मौलिक परम्परा, संस्कार र चाडपर्वलाई पुस्तौंदेखि जोगाउँदै आएका छन्। यिनै सांस्कृतिक परम्परामध्ये साउन १५ गते खीर खाने चलन पनि नेपाली समाजमा विशेष महत्त्वका साथ मनाइने एउटा मौलिक परम्परा हो।
हरेक वर्ष साउन १५ गते देशका विभिन्न स्थानमा परिवार, आफन्त र छिमेकीहरू एकै ठाउँमा बसेर खीर खाने प्रचलन रहेको छ। यो दिनलाई शुभ, मंगलमय र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। वर्षायामको बीचमा पर्ने साउन महिनामा खीर खाँदा स्वास्थ्यमा फाइदा पुग्ने जनविश्वास पनि रहिआएको छ।
खीर नेपाली भान्साको परम्परागत परिकार हो। दूध, चामल, चिनी वा सख्खर तथा आवश्यक परे घिउ, सुकमेल, नरिवल, किसमिस, बदामजस्ता सामग्री मिसाएर बनाइने खीर स्वादिष्ट मात्र होइन, पोषिलो भोजनका रूपमा पनि परिचित छ। संस्कृतमा यसलाई ‘पायस’ भनिन्छ र वैदिक परम्परामा देवपूजा, पितृकार्य, यज्ञ तथा अन्य धार्मिक कर्ममा यसको विशेष स्थान रहेको उल्लेख पाइन्छ। सात्त्विक भोजनमध्ये उत्कृष्ट मानिने भएकाले यसको धार्मिक महत्त्व पनि उत्तिकै गहिरो छ।
साउन महिना वर्षायामको समय भएकाले वातावरणमा चिसोपन बढ्ने, विभिन्न प्रकारका संक्रमण फैलिने तथा मानिस सजिलै बिरामी पर्ने सम्भावना रहन्छ। यही कारणले शरीरलाई आवश्यक पोषण दिन, ऊर्जा बढाउन र रोगसँग लड्ने क्षमता मजबुत बनाउन दूध तथा दूधजन्य परिकार खाने चलन विकास भएको मानिन्छ। खीरमा दूध, चामल र अन्य पोषक तत्वको संयोजन हुने भएकाले यसले शरीरलाई शक्ति, स्फूर्ति र आवश्यक पोषण प्रदान गर्ने विश्वास छ।
विशेषगरी गाउँघरमा खेतीपातीको चटारो भइरहने यही समयमा किसानहरू लामो समय खेतबारीमा श्रम गर्नुपर्ने हुन्छ।
निरन्तरको मेहनतपछि शरीरलाई ऊर्जा आवश्यक पर्ने भएकाले पोषिलो खीर खाने परम्परा अझ बढी प्रचलित भएको देखिन्छ। यसले शरीरमा शक्ति कायम राख्न र थकान कम गर्न सहयोग पुग्ने जनविश्वास रहिआएको छ।
साउन महिनामा छालासम्बन्धी समस्या, सामान्य संक्रमण तथा मौसम परिवर्तनका कारण हुने असहजताबाट जोगिन पनि दूधजन्य परिकार सेवन गर्ने चलन पुरानै हो। यही सांस्कृतिक अनुभव र जीवनशैलीसँग जोडिँदै साउन १५ मा खीर खाने परम्परा पुस्तौंदेखि निरन्तर चल्दै आएको छ।
आजको आधुनिक जीवनशैलीमा पनि यो परम्पराले आफ्नो महत्त्व गुमाएको छैन। बरु यसले नेपाली समाजलाई परिवारसँग बसेर खुसी साट्ने, आफ्ना संस्कृति सम्झने र परम्परागत खानाको महत्त्व बुझ्ने अवसर प्रदान गरेको छ। खीर केवल मिठो परिकार मात्र होइन, नेपाली मौलिक संस्कृति, आपसी सद्भाव, स्वास्थ्यप्रतिको चेतना र सामाजिक एकताको प्रतीक बनेको छ।
यसैले साउन १५ मा खीर खाने चलनलाई केवल एउटा खानपिनको परम्परा भनेर मात्र नभई नेपाली सभ्यता, संस्कार र सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राख्ने सुन्दर परम्पराका रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ।


