
काठमाडौं उपत्यकाको पश्चिमोत्तर डाँडामाथि शताब्दीयौँदेखि मौन उभिएको स्वयम्भूनाथ केवल एउटा धार्मिक तीर्थस्थल होइन; यो नेपालको सभ्यता, आध्यात्मिक चेतना र राष्ट्रिय आत्माको जीवित प्रतीक हो। समय बदलियो, शासन फेरिए, राजाहरू आए र गए, राजनीतिक व्यवस्थाहरू परिवर्तन भए, समाजले अनेक उतारचढाव भोग्यो। तर स्वयम्भू भने त्यहीँ छ—उस्तै शान्त, उस्तै धैर्यवान् र उस्तै मौन। यसको शिखरमा अंकित ती दुई दिव्य आँखाले मानौँ युगौँदेखि यही राष्ट्रको कथा पढिरहेका छन्।
नेपाली समाजमा एउटा गहिरो विश्वास छ—स्वयम्भूका ती आँखाले न्याय र अन्याय छुट्याएर हेर्छन्। यो धार्मिक विश्वास मात्र होइन; यो नैतिक चेतनाको प्रतीक पनि हो। आखिर न्याय भनेको के हो? केवल अदालतले गरेको फैसला? राज्यले बनाएको कानुन? वा मानवताको पक्षमा उभिने विवेक? यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्दा स्वयम्भूका ती आँखा अझ अर्थपूर्ण लाग्छन्।
हालै स्वयम्भूनाथ पुग्ने अवसर मिल्यो। बिहानको शान्त वातावरण, प्रार्थनामा तल्लीन श्रद्धालुहरू, हावासँगै फहराइरहेका प्रार्थना–ध्वजाहरू, स्तूपाको वरिपरि परिक्रमा गर्ने मानिसहरूको अनुशासन, र डाँडाबाट देखिने सम्पूर्ण काठमाडौं उपत्यकाको अनुपम दृश्य—यी सबैले मनलाई असाध्यै गहिरो रूपमा छोयो। तर त्यो सौन्दर्यसँगै अर्को यथार्थ पनि देखियो। त्यहाँका स्थानीय व्यापारीहरूसँग संवाद गर्ने अवसर मिल्यो। पर्यटनको अवस्था, व्यापारमा आएको मन्दी, बढ्दो आर्थिक असुरक्षा, युवाको विदेश पलायन, र भविष्यप्रतिको अन्योल उनीहरूको बोलीमा स्पष्ट सुनिन्थ्यो।
एकातिर आध्यात्मिक शान्ति, अर्कोतिर आर्थिक चिन्ता—नेपाल आज यही द्वन्द्वभित्र उभिएको देखिन्छ।
यहीँबाट एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ—यदि स्वयम्भूका ती आँखाले सबै कुरा देखिरहेका छन् भने, के उनीहरूले हाम्रो समाजमा बढ्दो असमानता, भ्रष्टाचार, अवसरको असन्तुलन र न्यायको खोजीमा भौँतारिएका नागरिकहरू पनि देखिरहेका छैनन्? पक्कै देखिरहेका छन्। तर ती आँखाले कसैलाई दोष लगाउँदैनन्; उनीहरूले केवल हामीलाई हाम्रो अन्तरात्मासँग साक्षात्कार गराउँछन्।
न्याय अदालतको विषय मात्र होइन। न्याय शासनको चरित्र हो, राज्यको उत्तरदायित्व हो, नागरिकको नैतिकता हो, र समाजको संस्कार हो। जहाँ शक्तिशालीका लागि एउटा नियम र सामान्य नागरिकका लागि अर्को नियम हुन्छ, त्यहाँ कानुन हुन सक्छ, तर न्याय हुँदैन। जहाँ पहुँचका आधारमा अवसर बाँडिन्छ, त्यहाँ विकास हुन सक्छ, तर समानता हुँदैन। जहाँ आवाज भएका मात्र सुनिन्छन् र मौनहरूको पीडा बेवास्ता गरिन्छ, त्यहाँ लोकतन्त्रको बाहिरी स्वरूप हुन सक्छ, तर लोकतान्त्रिक आत्मा जीवित रहँदैन।
स्वयम्भूले हामीलाई यही सत्य सम्झाउँछ।
नेपाल बुद्धको जन्मभूमि हो। विश्वले यही भूमिबाट करुणा, अहिंसा, सहिष्णुता र शान्तिको सन्देश पाएको हो। यही भूमि हिन्दू, बौद्ध, किराँत, इस्लाम, इसाई र अन्य धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराहरूको साझा घर बनेको छ। यही विविधताले नेपाललाई विशिष्ट बनाएको हो। विविधता हाम्रो कमजोरी होइन, हाम्रो सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।
दुर्भाग्यवश पछिल्ला वर्षहरूमा समाजमा विभाजनका आवाजहरू पनि बढिरहेका छन्। धर्म, जात, भाषा, भूगोल वा राजनीतिक आस्थाका आधारमा समाजलाई विभाजित गर्ने प्रवृत्तिले राष्ट्रिय एकतालाई कमजोर बनाउँछ। यस्तो अवस्थामा स्वयम्भूका ती आँखा अझ सान्दर्भिक देखिन्छन्। ती आँखाले कुनै धर्म, जात वा वर्ग छुट्याएर हेर्दैनन्; ती मानवतालाई हेर्छन्। ती सत्तालाई होइन, सत्यलाई हेर्छन्। ती शक्तिलाई होइन, नैतिकतालाई हेर्छन्।
स्वयम्भूको डाँडाबाट काठमाडौं हेर्दा एउटै शहर देखिन्छ। त्यहाँ हिन्दूको छुट्टै आकाश छैन, बौद्धको छुट्टै सूर्य छैन, धनीको छुट्टै हावा छैन, गरिबको छुट्टै वर्षा छैन। प्रकृतिले सबैलाई समान रूपमा अँगालेको छ। विभाजन त मानिसको चेतनाले सिर्जना गरेको हो। त्यसैले हाम्रो पहिलो दायित्व यही हो—राष्ट्रलाई विभाजन होइन, विश्वासको सूत्रमा बाँध्ने।
आज नेपालले आर्थिक चुनौती, बेरोजगारी, राजनीतिक अस्थिरता, सुशासनको अभाव, सामाजिक ध्रुवीकरण र युवाको निराशाजस्ता अनेक चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ। यस्ता चुनौतीको समाधान केवल नारा वा भाषणले सम्भव छैन। समाधानका लागि इमानदार नेतृत्व, उत्तरदायी शासन, पारदर्शी प्रशासन, सक्षम न्याय प्रणाली र नैतिक नागरिक चेतना आवश्यक छ।
स्वयम्भूले हामीलाई कुनै राजनीतिक दर्शन सिकाउँदैन; उसले आत्मदर्शन सिकाउँछ। उसले कुनै दलको पक्ष लिँदैन; उसले सत्यको पक्ष लिन्छ। उसले कसैलाई शाप पनि दिँदैन, कसैलाई वरदान पनि बाँड्दैन। उसले केवल हेर्छ—हामी कता जाँदैछौँ, कस्ता निर्णय गर्दैछौँ, र कस्तो समाज निर्माण गरिरहेका छौँ।
शायद यही कारणले स्वयम्भूका ती आँखाले युगौँदेखि नेपाली समाजलाई मौन रूपमा एउटा प्रश्न सोधिरहेका छन्—“तिमीले आफ्नो अन्तरात्मालाई अझै जीवित राखेका छौ?”
यदि हाम्रो उत्तर “हो” हो भने, हामीले न्यायलाई शक्ति भन्दा माथि, सत्यलाई स्वार्थभन्दा माथि, र मानवतालाई सबै प्रकारका विभाजनभन्दा माथि राख्न सक्नुपर्छ। यदि हाम्रो उत्तर “होइन” हो भने, हामीले फेरि एकपटक स्वयम्भूतर्फ फर्केर आफ्नै विवेकसँग संवाद गर्नुपर्छ।
स्वयम्भूका आँखा अन्ततः ढुङ्गामा कोरिएका चित्र होइनन्। ती नेपाली समाजको सामूहिक विवेकका प्रतीक हुन्। ती हामीलाई निरन्तर सम्झाइरहेका छन् कि अन्याय कहिल्यै स्थायी हुँदैन, असत्यको आयु सीमित हुन्छ, र इतिहासले अन्ततः सत्यकै पक्ष लिन्छ।
त्यसैले आज आवश्यकता स्वयम्भूको दर्शन मात्र गर्ने होइन, स्वयम्भूले देखिरहेको सत्यलाई पनि देख्ने हो। जब नागरिकले आफ्नो कर्तव्य बुझ्छ, राज्यले आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीका साथ पूरा गर्छ, र समाजले मानवतालाई सर्वोच्च मूल्यका रूपमा स्वीकार्छ, तब मात्र स्वयम्भूका ती आँखा सन्तुष्ट हुनेछन्। त्यही दिन नेपालले केवल शान्तिको देश भनेर चिनिने होइन, न्याय, सुशासन र नैतिकताको उदाहरणका रूपमा पनि विश्वसामु उभिनेछ।


