दक्षिण एसियाली आईटीएफ तेक्वान्दोको तयारी पूरा⚡हरिबोधनी एकादशी आज : तुलसी विवाहदेखि माङ्गलिक कार्यको शुभारम्भसम्म⚡महायज्ञमा रोका परिवारको प्रेरणादायी सहयोग : शिक्षा सुधारका लागि १६ लाख ६६ हजार ६६६ रुपैयाँ दान⚡सौन्दर्य व्यवसायमा स्प्राकलको छलाङ, पहिलो र दोस्रो शाखा दुवै महराकै हातबाट उद्घाटन⚡बहिरा फुटबल टोली दक्षिण कोरिया जाने⚡जिग्री सेकुवाको १०औँ तथा सबैभन्दा ठूलो आउटलेट धुम्बाराहीमा⚡दोहामा एनआरएनए मध्यपूर्व सम्मेलनको तयारी अन्तिम चरणमा⚡अभियान लघुवित्तको वार्षिकोत्सवमा वृद्धाश्रमलाई खाद्यान्न सहयोग⚡कर प्रणालीलाई लगानी, उत्पादन र रोजगारी प्रवर्द्धनको माध्यम बनाउनुपर्छ : चेम्बर अध्यक्ष अग्रवाल⚡पश्चिमी वायुको प्रभाव कायमै, हिमाली क्षेत्रमा वर्षा र हिमपातको सम्भावना

संसारका १५ प्रेरणादायी शिक्षक

SMRIT NEWS SERVICE
प्रकाशित मिति : २०८३ आश्विन ३ गते, शनिबार ८:५०

शिक्षक केवल पाठ्यपुस्तक पढाउने व्यक्ति होइनन्। उनीहरू विद्यार्थीको जीवनमा ज्ञान, संस्कार, सोच र भविष्यको बाटो देखाउने मार्गदर्शक पनि हुन्। इतिहासमा यस्ता धेरै शिक्षक भए, जसले कक्षाकोठाभन्दा बाहिरसम्म प्रभाव पारे। उनीहरूको शिक्षण, दर्शन र समर्पणले लाखौँ मानिसको जीवनमा परिवर्तन ल्यायो।

यहाँ शिक्षा क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याएका १५ प्रेरणादायी शिक्षक तथा शिक्षाविद्को संक्षिप्त परिचय प्रस्तुत गरिएको छ।

१. चाणक्य
🔴🔴🔴

चाणक्यलाई विष्णुगुप्त र कौटिल्य नामले पनि चिनिन्छ। प्राचीन भारतका राजनीतिज्ञ, अर्थशास्त्री तथा शिक्षकका रूपमा उनको विशिष्ट पहिचान छ। तक्षशिला विश्वविद्यालयसँग जोडिएका चाणक्यले राजनीति र अर्थशास्त्रका क्षेत्रमा गहिरो अध्ययन तथा अध्यापन गरेका थिए।

उनको प्रसिद्ध कृति ‘अर्थशास्त्र’ राज्य सञ्चालन, अर्थनीति, कूटनीति र प्रशासनसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण ग्रन्थ मानिन्छ। चन्द्रगुप्त मौर्यका गुरु तथा मार्गदर्शकका रूपमा पनि चाणक्यको भूमिका इतिहासमा महत्वपूर्ण मानिन्छ।

२. कन्फ्युसियस
🔴🔴🔴

चीनका महान् दार्शनिक तथा शिक्षक कन्फ्युसियसलाई प्रभावशाली शिक्षागुरुमध्ये एक मानिन्छ। उनले शिक्षालाई सीमित वर्गमा मात्र राख्न नहुने धारणा अघि सारे।

नैतिक आचरण, सामाजिक जिम्मेवारी, अनुशासन, पारिवारिक मूल्य र सदाचार उनका शिक्षाका प्रमुख विषय थिए। उनको दर्शनबाट विकसित विचारधारालाई कन्फ्युसियसवाद भनिन्छ। चीनमा उनको जन्मदिनलाई शिक्षक दिवसका रूपमा समेत स्मरण गरिन्छ।

३. एनी सुलिवान
🔴🔴🔴

एनी सुलिवानको नाम हेलेन केलरसँग जोडिएर आउँछ। बाल्यकालमै दृष्टिसम्बन्धी समस्याको सामना गरेकी सुलिवानले पर्किन्स स्कुल फर द ब्लाइन्डमा शिक्षा प्राप्त गरिन्।

पछि उनले दृष्टि र श्रवण दुवै क्षमतामा कठिनाइ भएकी हेलेन केलरलाई शिक्षा दिइन्। सुलिवानले हेलेनलाई भाषा र सञ्चारको संसारसँग जोड्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिन्। शिक्षक र विद्यार्थीबीचको समर्पण तथा विश्वासको असाधारण उदाहरणका रूपमा उनीहरूलाई लिइन्छ।

४. जाँ पियाजे
🔴🔴🔴

स्विस मनोवैज्ञानिक तथा शिक्षाविद् जाँ पियाजेले बालबालिकाको बौद्धिक विकास र सिकाइ प्रक्रियाको अध्ययनमा महत्वपूर्ण योगदान दिए।

उनको विचारअनुसार बालबालिकाले ज्ञान केवल शिक्षकबाट सुनेर प्राप्त गर्दैनन्; उनीहरूले आफ्नै अनुभव र वातावरणसँगको अन्तर्क्रियाबाट ज्ञान निर्माण गर्छन्। त्यसैले शिक्षकको भूमिका केवल जानकारी दिनेभन्दा विद्यार्थीको सिकाइ प्रक्रियालाई बुझ्ने र सहजीकरण गर्ने हुनुपर्छ भन्ने उनको दृष्टिकोण शिक्षाक्षेत्रमा प्रभावशाली रह्यो।

५. मारिया मोन्टेसरी
🔴🔴🔴

इटालीकी चिकित्सक तथा शिक्षाविद् मारिया मोन्टेसरीले बालकेन्द्रित शिक्षण पद्धतिको विकास गरिन्।

बालबालिकाको व्यवहार, रुचि र सिक्ने तरिकालाई नजिकबाट अध्ययन गर्दै उनले स्वतन्त्र रूपमा सिक्न प्रोत्साहित गर्ने विधि विकास गरिन्। आज ‘मोन्टेसरी शिक्षा’ विश्वका विभिन्न देशका विद्यालय तथा बालशिक्षा केन्द्रमा प्रयोग हुँदै आएको छ।

६. अल्बर्ट आइन्स्टाइन
🔴🔴🔴

विश्वप्रसिद्ध वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्स्टाइनलाई वैज्ञानिक उपलब्धिका कारण बढी चिनिन्छ। तर उनी अध्यापनसँग पनि जोडिएका थिए।

भौतिकशास्त्र र गणितप्रतिको उनको गहिरो रुचिले विद्यार्थीलाई जटिल विषयप्रति जिज्ञासु बनाउन भूमिका खेलेको थियो। आइन्स्टाइनले विज्ञानमा प्रश्न गर्ने, सोच्ने र खोज गर्ने संस्कृतिलाई महत्व दिए।

७. रवीन्द्रनाथ ठाकुर
🔴🔴🔴

नोबेल पुरस्कार विजेता कवि, लेखक तथा दार्शनिक रवीन्द्रनाथ ठाकुर शिक्षाविद्का रूपमा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्।

परम्परागत र कठोर कक्षाकोठा केन्द्रित शिक्षाको विकल्प खोज्दै उनले शान्तिनिकेतनमा प्रकृतिसँग जोडिएको शिक्षण वातावरण विकास गरे। पछि यही प्रयास विश्वभारती विश्वविद्यालयको स्थापनासम्म पुग्यो। प्रकृति, कला, साहित्य र सिर्जनात्मकतालाई शिक्षासँग जोड्ने उनको दृष्टिकोण आज पनि चर्चित छ।

८. डा. सर्वपल्ली राधाकृष्णन
🔴🔴🔴

भारतका दार्शनिक, प्राध्यापक तथा पूर्वराष्ट्रपति डा. सर्वपल्ली राधाकृष्णनको शिक्षा क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान छ।

उनले विभिन्न विश्वविद्यालयमा दर्शनशास्त्र अध्यापन गरे। प्राध्यापकबाट राष्ट्रको सर्वोच्च संवैधानिक पदसम्म पुगेका राधाकृष्णनले शिक्षाको महत्वलाई निरन्तर प्राथमिकता दिए। भारतमा हरेक वर्ष सेप्टेम्बर ५ मा मनाइने शिक्षक दिवस उनको जन्मदिनसँग सम्बन्धित छ।

९. सावित्रीबाई फुले
🔴🔴🔴

सावित्रीबाई फुले भारतमा महिला शिक्षाको इतिहासमा महत्वपूर्ण नाम हुन्। उनले सामाजिक चुनौती र विरोधका बाबजुद महिलाको शिक्षाका लागि अभियान चलाइन्।

ज्योतिराव फुलेसँग मिलेर उनले पुणेमा बालिकाका लागि विद्यालय सञ्चालन गरिन्। शिक्षाबाट वञ्चित महिलालाई अवसर दिनुपर्छ भन्ने उनको अभियानले भारतीय समाजमा महिला शिक्षाको विस्तारका लागि महत्वपूर्ण आधार तयार गर्‍यो।

१०. स्वामी विवेकानन्द
🔴🔴🔴

स्वामी विवेकानन्द आध्यात्मिक चिन्तक, वक्ता तथा समाज सुधारकका रूपमा परिचित छन्। उनले युवालाई आत्मविश्वास, अनुशासन, चरित्र निर्माण र सेवाभावका लागि प्रेरित गरे।

वेदान्त दर्शन तथा भारतीय आध्यात्मिक चिन्तनलाई विश्वस्तरमा परिचित गराउन उनको महत्वपूर्ण भूमिका रह्यो। युवाको क्षमता र शिक्षालाई राष्ट्र निर्माणसँग जोडेर हेर्ने उनका विचार आज पनि चर्चामा छन्।

११. भिभियन पाले
🔴🔴🔴

अमेरिकी शिक्षिका तथा शिक्षाविद् भिभियन पालेले बालशिक्षामा कथा सुनाउने विधिलाई विशेष महत्व दिइन्।

लामो समयसम्म किन्डरगार्टेन र प्रिस्कूल तहमा अध्यापन गरेकी उनले बालबालिकाको भाषा, कल्पनाशक्ति र सामाजिक विकासमा कथाको भूमिकामाथि काम गरिन्। उनले आफ्ना अनुभव र शिक्षण विधिका बारेमा पुस्तकहरू पनि लेखिन् तथा शिक्षकका लागि तालिम र कार्यशाला सञ्चालन गरिन्।

१२. डा. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम
🔴🔴🔴

भारतका पूर्वराष्ट्रपति तथा प्रख्यात वैज्ञानिक डा. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम विद्यार्थीमाझ अत्यन्त लोकप्रिय थिए।

वैज्ञानिक तथा राष्ट्रपतिको जिम्मेवारीपछि पनि उनले शिक्षण र विद्यार्थीहरूसँगको संवादलाई महत्व दिए। विद्यार्थीले ठूलो सपना देख्नुपर्छ, ज्ञान हासिल गर्नुपर्छ र त्यसलाई राष्ट्र निर्माणमा प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश उनले निरन्तर दिँदै आएका थिए।

१३. एरिन ग्रुवेल
🔴🔴🔴

अमेरिकी शिक्षिका एरिन ग्रुवेलले चुनौतीपूर्ण सामाजिक तथा पारिवारिक पृष्ठभूमिबाट आएका विद्यार्थीलाई शिक्षासँग जोड्ने प्रयास गरिन्।

उनले विद्यार्थीलाई आफ्ना अनुभव, भावना र संघर्ष लेख्न प्रोत्साहित गरिन्। लेखनलाई आत्मअभिव्यक्ति र सिकाइको माध्यम बनाउँदै उनले विद्यार्थीमा आत्मविश्वास विकास गर्ने प्रयास गरिन्। उनको शिक्षण अनुभवपछि ‘Freedom Writers’ का रूपमा पनि चर्चामा आयो।

१४. एन्ड्रिया जाफिराकोउ
🔴🔴🔴

बेलायतकी कला तथा कपडा शिक्षिका एन्ड्रिया जाफिराकोउले बहुसांस्कृतिक र चुनौतीपूर्ण वातावरणमा रहेका विद्यार्थीलाई शिक्षासँग जोड्न कला र सिर्जनात्मकतालाई प्रयोग गरिन्।

लन्डनको अल्पर्टन सामुदायिक विद्यालयमा अध्यापन गरेकी उनले विद्यार्थीको सामाजिक तथा पारिवारिक पृष्ठभूमि बुझेर शिक्षण गर्ने प्रयास गरिन्। सन् २०१८ मा उनी ग्लोबल टिचर प्राइजकी विजेता बनिन्।

१५. पिटर ताबिची
🔴🔴🔴

केन्याका शिक्षक पिटर ताबिचीले ग्रामीण तथा सीमित स्रोतसाधन भएको विद्यालयमा विज्ञान र गणित अध्यापन गरे।

उनले विद्यार्थीको नियमित उपस्थिति र प्रतिभा विकासका लागि विभिन्न गतिविधि सञ्चालन गरे। विद्यालय र समुदायबीच सहकार्य बढाउँदै विद्यार्थीको सिकाइ वातावरण सुधार्न उनले योगदान पुर्‍याए। सन् २०१९ मा उनी ग्लोबल टिचर प्राइजका विजेता बने।

शिक्षक : समाज परिवर्तनका अभियन्ता
🌀🌀🌀

यी १५ व्यक्तिका शिक्षण शैली र योगदान फरक–फरक छन्। कसैले दर्शन र नैतिकताको माध्यमबाट समाजलाई प्रभावित गरे, कसैले बालशिक्षामा नयाँ पद्धति ल्याए भने कसैले कठिन परिस्थितिका विद्यार्थीलाई अवसर र आत्मविश्वास दिए।

यसबाट एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ—असल शिक्षकले केवल परीक्षा उत्तीर्ण गराउँदैनन्, उनीहरूले जीवन बुझ्न सिकाउँछन्।

शिक्षकको वास्तविक प्रभाव कक्षाकोठाको चार भित्ताभित्र सीमित हुँदैन। एउटा शिक्षकले विद्यार्थीको सोच बदल्न सक्छ, एउटा सोचले परिवार बदल्न सक्छ र त्यही परिवर्तनले समाजको भविष्य बदल्न सक्छ।

त्यसैले शिक्षकलाई केवल ‘पढाउने व्यक्ति’का रूपमा होइन, भविष्य निर्माण गर्ने मार्गदर्शकका रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ।

फेसबुक प्रतिक्रिया
सम्बन्धित शीर्षकहरु