दक्षिण एसियाली आईटीएफ तेक्वान्दोको तयारी पूरा⚡हरिबोधनी एकादशी आज : तुलसी विवाहदेखि माङ्गलिक कार्यको शुभारम्भसम्म⚡महायज्ञमा रोका परिवारको प्रेरणादायी सहयोग : शिक्षा सुधारका लागि १६ लाख ६६ हजार ६६६ रुपैयाँ दान⚡सौन्दर्य व्यवसायमा स्प्राकलको छलाङ, पहिलो र दोस्रो शाखा दुवै महराकै हातबाट उद्घाटन⚡बहिरा फुटबल टोली दक्षिण कोरिया जाने⚡जिग्री सेकुवाको १०औँ तथा सबैभन्दा ठूलो आउटलेट धुम्बाराहीमा⚡दोहामा एनआरएनए मध्यपूर्व सम्मेलनको तयारी अन्तिम चरणमा⚡अभियान लघुवित्तको वार्षिकोत्सवमा वृद्धाश्रमलाई खाद्यान्न सहयोग⚡कर प्रणालीलाई लगानी, उत्पादन र रोजगारी प्रवर्द्धनको माध्यम बनाउनुपर्छ : चेम्बर अध्यक्ष अग्रवाल⚡पश्चिमी वायुको प्रभाव कायमै, हिमाली क्षेत्रमा वर्षा र हिमपातको सम्भावना

बेत्रावती फेरि उठ्नेछ? उत्तरगयाको आस्था र पुनर्निर्माणको प्रश्न

सरिता ढकाल
प्रकाशित मिति : २०८३ आश्विन १३ गते, मंगलवार १४:०८

रसुवाको बेत्रावती केवल एउटा बस्तीको नाम होइन। यो नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक पहिचान, सांस्कृतिक परम्परा र पुर्खाप्रतिको श्रद्धासँग जोडिएको पवित्र भूमि हो। उत्तरगया धामको धार्मिक महत्त्वले बेत्रावतीलाई नेपालको आध्यात्मिक नक्सामा विशिष्ट स्थान दिएको छ। यहाँ बग्ने नदीको जलसँग मानिसहरूले आफ्ना पुर्खाको सम्झना, पितृप्रतिको श्रद्धा र मोक्षको कामना जोड्दै आएका छन्। तर आज त्यही पवित्र भूमि प्राकृतिक विपत्तिको निर्मम प्रहारबाट तहसनहस भएको छ। जहाँ कुनै समय जीवनको चहलपहल थियो, त्यहाँ अहिले विनाशका निशाना, भत्किएका संरचना र विस्थापित परिवारका आँसु मात्र बाँकी छन्।

बाढीले घरका भित्ता मात्र भत्काएको छैन, बेत्रावतीवासीको जीवनको आधार, पुस्तौँदेखि जोगाउँदै आएको सम्पत्ति, सामाजिक सम्बन्ध र भविष्यप्रतिको आशासमेत बगाएको छ। कतिपय परिवारले आफ्ना प्रियजन गुमाएका छन्, कतिपयले घरबार र जीविकोपार्जनको आधार गुमाएका छन्। कतिपयका लागि त आफ्नो जन्मभूमि नै चिन्न नसकिने गरी बदलिएको छ। यो केवल एउटा गाउँमा आएको विपत्ति होइन; यो एउटा समुदायको अस्तित्व, धार्मिक सम्पदा र सांस्कृतिक निरन्तरतामाथि परेको गहिरो चोट हो।

घर मात्र होइन, पुस्तौँको इतिहास भत्किएको छ
बेत्रावतीका घरहरू इँटा, ढुङ्गा र माटोले मात्र बनेका थिएनन्। ती घरभित्र पुर्खाका सम्झना थिए, बालबालिकाको भविष्य थियो, आमाबुबाको पसिना थियो र पुस्तौँदेखि सञ्चित जीवनका कथा थिए। एउटा घर भत्किँदा त्यहाँको भौतिक संरचना मात्र नष्ट हुँदैन; त्यससँगै परिवारको सुरक्षित भविष्य, आत्मसम्मान र जीवनको आधारसमेत भत्किन्छ।

बाढीपछि बेत्रावतीका धेरै परिवार विस्थापित भएका छन्। स्थानीयवासीका भनाइअनुसार, ठूलो सङ्ख्यामा मानिसहरू बाढीका कारण प्रभावित भएका छन् र कतिपय परिवारका सदस्यहरू अझै पनि आफ्नो घर, सम्पत्ति र पुरानो जीवनको सम्झनामा छटपटाइरहेका छन्। स्थानीय विवरणअनुसार, बस्तीका करिब २० प्रतिशत मानिस मात्र घटनास्थलमा रहेका वा प्रभावित क्षेत्रमै बाँकी रहेका हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। यद्यपि यस्तो आँकडाको आधिकारिक पुष्टि आवश्यक छ, तर यसले स्थानीय समुदायले भोगिरहेको विस्थापनको गम्भीरतालाई अवश्य उजागर गर्छ।

रोजगारीका लागि काठमाडौं वा विदेशमा रहेका परिवारका सदस्यहरू फर्केर आउँदा आफ्नो जन्मभूमि नै उजाड भएको देख्न बाध्य भएका छन्। जो गाउँमै छन्, उनीहरूलाई बस्ने ठाउँ, खानेकुरा, जीविकोपार्जन र भविष्यको चिन्ताले घेरेको छ। आफ्नै घरको भग्नावशेष हेर्दै दिन काट्नुपर्ने पीडा कति असह्य हुन्छ, त्यो त्यहीँका बासिन्दाको मनले मात्र बुझ्न सक्छ।

उत्तरगया धामको पीडा—आस्थाको केन्द्रमाथि परेको चोट
बेत्रावतीको पहिचानसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको उत्तरगया धाम नेपाली धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनको महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थल हो। पितृश्राद्ध, तर्पण र दिवंगत पुर्खाको स्मरणसँग जोडिएको यस पवित्र स्थलमा देशका विभिन्न भागबाट श्रद्धालुहरू आउने परम्परा रहँदै आएको छ। धार्मिक आस्थाका दृष्टिले उत्तरगया धामको महत्त्व केवल स्थानीय सीमाभित्र सीमित छैन; यसले नेपाली समाजको सांस्कृतिक चेतना र पुर्खाप्रतिको श्रद्धालाई प्रतिनिधित्व गर्छ।

तर प्राकृतिक विपत्तिले यही पवित्र स्थलको संरचना, वातावरण र धार्मिक गतिविधिमाथि गम्भीर असर पारेको छ। तीर्थस्थलमा हुने पूजा, श्राद्ध र धार्मिक अनुष्ठानसँग जोडिएको स्थानीय जीवनसमेत प्रभावित भएको छ। मन्दिर, घाट, बाटो र धार्मिक संरचनाहरू क्षतिग्रस्त हुँदा त्यसको असर आस्थावान् श्रद्धालुहरूमा मात्र होइन, ती गतिविधिसँग जोडिएको स्थानीय अर्थतन्त्रमा पनि परेको छ।
उत्तरगया धामको संरक्षण गर्नु भनेको केही धार्मिक संरचना मर्मत गर्नु मात्र होइन। यो हाम्रो इतिहास, संस्कृति, परम्परा र पुर्खाप्रतिको सम्मानलाई जोगाउनु पनि हो। त्यसैले यसको पुनर्निर्माणलाई सामान्य स्थानीय विकास योजनाको एउटा सानो शीर्षकमा सीमित गर्न मिल्दैन। यसलाई राष्ट्रिय सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणको जिम्मेवारीका रूपमा लिनुपर्छ।

स्थानीय युवाको अभियान—विपत्तिमा पनि ननिभेको आशाको दियो
बाढीले बेत्रावतीको भौतिक संरचना ध्वस्त पारे पनि त्यहाँका मानिसहरूको हिम्मत पूर्ण रूपमा ढलेको छैन। आफ्नै घरबार गुमाएका, परिवारको पीडा बोकेका र भविष्यको अन्योलमा रहेका स्थानीय युवाहरू पुनर्निर्माणको आवाज उठाइरहेका छन्। सामाजिक सञ्जालमार्फत उनीहरूले बेत्रावतीको अवस्था सार्वजनिक गर्दै सहयोगको अपिल गरिरहेका छन्। आफ्नो गाउँ, आफ्नो संस्कृति र आफ्नो पहिचान जोगाउन उनीहरूले थालेको अभियान प्रशंसनीय छ।
तर एउटा यथार्थ स्वीकार गर्नैपर्छ—आफैँ विपत्तिमा परेका स्थानीय युवाले मात्र बेत्रावतीको पुनर्निर्माण गर्न सक्दैनन्। घरबार गुमाएका नागरिकले पहिले आफ्नो जीवनलाई सुरक्षित बनाउनु छ। परिवारको जीविका जुटाउनु छ। बालबालिकाको शिक्षा, वृद्धवृद्धाको हेरचाह र दैनिक आवश्यकताहरू पूरा गर्नु छ। यस्तो अवस्थामा गाउँको समग्र पुनर्निर्माणको आर्थिक भार उनीहरूकै काँधमा थोपर्नु न्यायोचित हुँदैन।
स्थानीय अभियानले जनचेतना जगाउन सक्छ, सहयोग जुटाउन सक्छ र सरकारलाई जिम्मेवार बनाउन सक्छ। तर सुरक्षित बस्ती निर्माण, नदी नियन्त्रण, सडक तथा पूर्वाधार पुनर्स्थापना र धार्मिक सम्पदाको संरक्षणका लागि ठूलो लगानी, प्राविधिक क्षमता र दीर्घकालीन योजना आवश्यक पर्छ। यी काम राज्यको नेतृत्व र समन्वयबिना सम्भव हुँदैनन्।

सरकारको दायित्व—राहतमा सीमित होइन, सुरक्षित भविष्यको सुनिश्चितता

प्राकृतिक विपत्तिपछि राहत वितरण गर्नु सरकारको तत्कालीन दायित्व हो। तर राहत बाँडेर, केही खाद्यान्न उपलब्ध गराएर वा अस्थायी बसोबासको व्यवस्था गरेर मात्र राज्यको जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। वास्तविक जिम्मेवारी त प्रभावित नागरिकलाई सुरक्षित जीवनमा फर्काउनु, उनीहरूको जीविकोपार्जन पुनर्स्थापित गर्नु र भविष्यमा यस्तै विपत्तिको जोखिम कम गर्नु हो।
बेत्रावतीको पुनर्निर्माणलाई सरकारले राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। प्रभावित परिवारको यथार्थपरक तथ्याङ्क सङ्कलन गरी घर, जग्गा, व्यवसाय, धार्मिक संरचना र सार्वजनिक पूर्वाधारमा भएको क्षतिको निष्पक्ष मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। त्यसैका आधारमा स्पष्ट बजेट, समयसीमा र जिम्मेवार निकायसहितको पुनर्निर्माण योजना सार्वजनिक गर्नुपर्छ।
पुनर्निर्माणको पहिलो प्राथमिकता प्रभावित परिवारका लागि सुरक्षित आवास र आधारभूत सेवा हुनुपर्छ। विस्थापित परिवारलाई सुरक्षित स्थानमा बसोबासको व्यवस्था, खानेपानी, विद्युत्, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा र जीविकोपार्जनका अवसर उपलब्ध गराउनुपर्छ। घरबार गुमाएका नागरिकलाई पुनः आफ्नै खुट्टामा उभिन सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु राज्यको सामाजिक न्यायसम्बन्धी दायित्व हो।
साथै, बेत्रावतीको पुनर्निर्माणमा स्थानीय नागरिकको सहभागिता अनिवार्य हुनुपर्छ। स्थानीय आवश्यकता, भूगोल, जोखिम र सामाजिक सम्बन्धलाई बेवास्ता गरेर बनाइने योजना दीर्घकालीन समाधान बन्न सक्दैन।

नदीलाई दोष दिएर होइन, विज्ञान बुझेर पुनर्निर्माण गरौँ
बेत्रावतीको विनाशले अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ—नदी किनारका बस्तीलाई कसरी सुरक्षित बनाउने?
नदीको प्राकृतिक बहाव, कटान, बाढीको तीव्रता र भूगर्भीय अवस्थाको वैज्ञानिक अध्ययन नगरी पुनर्निर्माण अघि बढाउनु भविष्यमा अर्को विपत्तिको निम्तो हुन सक्छ। त्यसैले सम्बन्धित विज्ञ, भूगर्भविद्, जलविज्ञ, इन्जिनियर र स्थानीय समुदायको सहभागितामा विस्तृत जोखिम मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
नदीको प्राकृतिक बहावलाई बुझेर आवश्यक स्थानमा तट संरक्षण, कटान नियन्त्रण र सुरक्षित पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्छ। जोखिमयुक्त क्षेत्रमा बस्ती पुनः बसाल्ने निर्णय गर्दा दीर्घकालीन सुरक्षा र नागरिकको जीवनरक्षालाई पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्छ। नदीलाई जबर्जस्ती साँघुरो बनाउने वा प्राकृतिक बहाव अवरुद्ध गर्ने संरचनाले भविष्यमा थप जोखिम निम्त्याउन सक्ने भएकाले हरेक निर्माण वैज्ञानिक अध्ययनमा आधारित हुनुपर्छ।
बेत्रावतीको पुनर्निर्माण भनेको पुरानै संरचना त्यही ठाउँमा उभ्याउनु मात्र होइन। भविष्यमा बाढी आउँदा नागरिकको ज्यान र सम्पत्ति सुरक्षित रहन सक्ने नयाँ संरचना, सुरक्षित बस्ती र विपद् पूर्वतयारीको प्रणाली विकास गर्नु पनि हो।
धार्मिक पर्यटन र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवन
बेत्रावतीको जीवन धार्मिक आस्था, स्थानीय व्यापार, पर्यटन र सामाजिक सम्बन्धसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। उत्तरगया धाममा आउने श्रद्धालु, तीर्थयात्री र पर्यटकले स्थानीय होटल, पसल, यातायात तथा अन्य सेवामार्फत स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउँदै आएका छन्।

बाढीपछि यी गतिविधि प्रभावित हुँदा स्थानीय व्यवसायी, श्रमिक र साना उद्यमीको आम्दानीसमेत गुमेको छ। त्यसैले पुनर्निर्माण योजनामा धार्मिक पर्यटन र स्थानीय अर्थतन्त्रको पुनर्जीवनलाई पनि समेट्नुपर्छ।
उत्तरगया धामको संरक्षण, सुरक्षित पहुँचमार्ग, व्यवस्थित घाट, स्वच्छ वातावरण, स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमार्फत बेत्रावतीलाई पुनः जीवन्त बनाउन सकिन्छ। तर पर्यटनको विकास गर्दा धार्मिक मर्यादा, स्थानीय संस्कृति र प्राकृतिक वातावरणको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
बेत्रावतीलाई केवल विपत्तिको समाचार बनेर हराउन दिनु हुँदैन। यसलाई सुरक्षित, सम्मानजनक र दिगो विकासको नमुना बस्तीका रूपमा पुनः स्थापित गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।
सरकारलाई प्रश्न—बेत्रावतीको पुनर्निर्माण कहिले राष्ट्रिय प्राथमिकता बन्छ?
आज बेत्रावतीका नागरिकले राज्यसँग ठूलो विलासिता मागिरहेका छैनन्। उनीहरू सुरक्षित छानो, आफ्नो परिवारसँग बस्न पाउने वातावरण, जीविकोपार्जनको आधार र आफ्नो धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचान जोगाउने अवसर मागिरहेका छन्।
सरकारले बेत्रावतीको पुनर्निर्माणलाई बजेट र योजनामा प्राथमिकतासाथ समेट्नुपर्छ। प्रभावित परिवारका लागि आवास, राहत र जीविकोपार्जनको स्पष्ट कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ। उत्तरगया धामको संरक्षण तथा पुनर्निर्माणका लागि आवश्यक स्रोत सुनिश्चित गर्नुपर्छ। नदी व्यवस्थापन र सुरक्षित बस्ती निर्माणलाई वैज्ञानिक अध्ययनसँग जोड्नुपर्छ। साथै, स्थानीय युवाले थालेको पुनर्निर्माण अभियानलाई सरकारी निकाय, नागरिक समाज, निजी क्षेत्र र प्रवासमा रहेका नेपालीको सहकार्यमा प्रभावकारी बनाउने व्यवस्था गर्नुपर्छ।
बेत्रावतीको पीडा कुनै एउटा गाउँको सीमित समस्या होइन। यो राज्यले आफ्ना नागरिकको जीवन, संस्कृति र सम्पदाप्रति कति जिम्मेवारी निर्वाह गर्छ भन्ने प्रश्न पनि हो।
बेत्रावती उठ्नुपर्छ—राज्यको साथ, जनताको विश्वास र सुरक्षित भविष्यसहित
बाढीले बेत्रावतीको घर भत्काएको छ, तर त्यहाँका मानिसहरूको पहिचान मेटाउन सकेको छैन। नदीले भौतिक संरचना बगाएको छ, तर पुर्खाप्रतिको श्रद्धा, आफ्नो माटोप्रतिको प्रेम र फेरि उठ्ने आशा बगाउन सकेको छैन।
आज बेत्रावतीलाई सहानुभूतिको एउटा वाक्यभन्दा धेरै ठूलो सहयोग चाहिएको छ। यसलाई ठोस योजना, पर्याप्त बजेट, वैज्ञानिक पुनर्निर्माण र जिम्मेवार सरकारी उपस्थितिको आवश्यकता छ। स्थानीय युवाले थालेको अभियानलाई राष्ट्रिय अभियानमा रूपान्तरण गर्ने समय आएको छ।
बेत्रावतीको पुनर्निर्माण कुनै एउटा बस्तीको पुनःस्थापना मात्र होइन; यो नेपाली इतिहास, धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र नागरिकको सुरक्षित भविष्यको संरक्षण हो।
सरकारले अब निर्णय गर्नुपर्छ—बेत्रावतीको पीडालाई केही दिनको समाचार बनाएर बिर्सने कि त्यसको घाउमा मलम लगाउँदै सुरक्षित भविष्य निर्माण गर्ने?
उत्तरगया धामको आस्था, बेत्रावतीका नागरिकको आँसु र उजाडिएका घरहरूको मौन पुकारले राज्यसँग एउटै प्रश्न गरिरहेको छ—
“हाम्रो घर फेरि कहिले बन्छ? हाम्रो बेत्रावती फेरि कहिले उठ्छ? हाम्रो पीडा कहिले राष्ट्रिय प्राथमिकता बन्छ?”
यी प्रश्नको उत्तर भाषणले होइन, कामले दिनुपर्छ। बेत्रावतीलाई फेरि उठाउन राज्यले अब ढिलाइ गर्नु हुँदैन।

फेसबुक प्रतिक्रिया
सम्बन्धित शीर्षकहरु