
कहिलेकाहीँ एउटा पुरानो कपडा पनि जीवनकै सबैभन्दा ठूलो दस्तावेज बन्न पुग्दोरहेछ। त्यसमा अक्षर लेखिएका हुँदैनन्, तर जीवनका हजारौँ कथा लुकेका हुन्छन्। त्यसमा मसी हुँदैन, तर सम्झनाका रेखाहरू कोरिएका हुन्छन्। मेरी आमाको चौबन्दी चोली पनि अहिले मेरो लागि त्यस्तै एउटा दस्तावेज बनेको छ—मेरी आमाको जीवन, संघर्ष, माया र अन्तिम स्पर्श बोकेको दस्तावेज।
आज आमा हामीबाट बिदा भएको सत्र दिन भयो।
सत्र दिन—क्यालेन्डरका लागि सत्रवटा दिन मात्र। तर एउटी छोरीका लागि आमाविनाका सत्र दिन कति लामो हुन्छन्, त्यो भोग्नेले मात्र जान्दछ।
भोटेकोसीको बाढीबाट उद्धार गरेर हजुरलाई काठमाडौं ल्यायौँ। अस्पतालको शय्यामा राख्यौँ। उपचार गरायौँ। हरेक बिहान एउटा आशा बोकेर अस्पताल पुग्थ्यौँ र हरेक साँझ अर्को दिनको आशा लिएर फर्किन्थ्यौँ। हजुरको आँखामा हेरेर मनमनै भन्थ्यौँ—‘आमा, हजुर निको हुनुहुन्छ, हामी हजुरलाई घर लिएर जान्छौँ।’
तर हजुरको शरीर अस्पतालमा उपचाररत भए पनि मन कहाँ थियो र?
भोटेकोसीको निर्दयी भेलले हजुरका आफ्ना पाँच जना आफन्त खोसेर लगिसकेको थियो। तीमध्ये हजुरका दुई छोरा पनि थिए। सन्तान गुमाएको आमाको छातीमा लागेको त्यो चोट कुनै औषधिले निको पार्न सक्दैनथ्यो। हामी शरीर बचाउने उपचार गरिरहेका थियौँ, तर हजुरको मनभित्र बगेको आँसुको उपचार कसरी सम्भव हुन्थ्यो?
सायद त्यही पीडा बोकेर हजुरले जीवनको अन्तिम यात्रा रोज्नुभयो।
हजुरलाई बचाउन सकिएन।यो एउटा वाक्य लेख्न पनि मेरा हात काँप्छन्।
अझै पनि मनले स्वीकार गर्न मान्दैन। अस्पतालको त्यो शय्या सम्झन्छु। हजुरको अनुहार सम्झन्छु। हजुरका आँखाहरू सम्झन्छु। हामीले गरेका प्रार्थना सम्झन्छु। अनि मनभित्र एउटै प्रश्न उठ्छ—‘आमालाई अझ केही गर्न सकिन्थ्यो कि?’
सायद यो प्रश्नको उत्तर अब कहिल्यै पाइने छैन।
तर एउटा प्रश्नले मलाई जीवनभर पछ्याइरहनेछ—हजुरलाई बचाउन मैले अझ केही गर्न सक्थेँ कि?
यदि केही कमी भयो भने, आमा, आफ्नी छोरीलाई माफ गरिदिनुहोला।
बुबा हामीबाट धेरै वर्षअघि नै बिदा हुनुभएको थियो। त्यतिबेला म सानै थिएँ। त्यसपछि दाजुहरू हाम्रा लागि अभिभावक बने। उहाँहरूको छायामा हामीले जीवन बुझ्यौँ। तर आज बुबा छैनन्, दाजुहरू छैनन्, र अब आमा पनि हुनुहुन्न।
बाढीले केवल घर र सम्पत्ति मात्र बगाएन। त्यसले हाम्रो परिवारका आधारहरू बगायो। एकपछि अर्को गर्दै हाम्रा आफ्ना मान्छेहरू हराउँदै गए। अन्ततः हामीले आफूलाई अभिभावकविहीन पायौँ।
आमा भने हाम्रो परिवारको अन्तिम बलियो धागो हुनुहुन्थ्यो।
हजुरले छ सन्तानलाई केवल हुर्काउनुभएन, जीवनको अर्थ सिकाउनुभयो। अभावमा पनि स्वाभिमान जोगाउन सिकाउनुभयो। दुःखमा पनि अरूको दुःख बुझ्न सिकाउनुभयो। संस्कार भनेको पुस्तौँसम्म बाँच्ने सम्पत्ति हो भनेर व्यवहारबाट देखाउनुभयो।
हजुर एउटी आमा मात्र हुनुहुन्नथ्यो।
हजुर हाम्रो घरको इतिहास हुनुहुन्थ्यो। हाम्रो संस्कारको जरा हुनुहुन्थ्यो। हाम्रो दुःखको ओत हुनुहुन्थ्यो। हामी लड्दा उठाउने हात, थाक्दा टेक्ने काँध र निराश हुँदा आशा दिने आवाज हुनुहुन्थ्यो।
आज त्यो आवाज छैन।
तर हजुरका वस्तुहरू छन्।
त्यही वस्तुहरूमध्ये एउटा हो—हजुरको चौबन्दी चोली।
कसैका लागि त्यो परम्परागत पहिरन होला। कसैका लागि पुरानो कपडा। तर मेरा लागि त्यो अब कपडा रहेन।
त्यो हजुरको अन्तिम अँगालो हो।
त्यसमा हजुरको शरीरको न्यानोपनको सम्झना छ। हजुरका हातको स्पर्श छ। हजुरको जीवनभरको पसिनाको गन्ध छ। हजुरले बाँचेका दुःखहरू छन्। हजुरले सन्तानका लागि गरेका त्यागहरू छन्। र सबैभन्दा ठूलो कुरा—त्यसमा मेरी आमा हुनुहुन्छ।
कहिलेकाहीँ त्यो चौबन्दी चोली हातमा लिन्छु। केही बोल्न सक्दिनँ। आँखाबाट आँसु झर्छ। अनि लाग्छ, हजुर यहीँ कतै हुनुहुन्छ।
कपडालाई छातीमा टाँस्दा एकछिनका लागि समय रोकिएजस्तो हुन्छ।
लाग्छ—हजुरले फेरि मेरो टाउकोमा हात राख्नुभयो।
लाग्छ—हजुरले फेरि भन्नुभयो, ‘छोरी, दुःख नमान।’
तर अर्को क्षण सत्यले झस्काउँछ—हजुर त अब कहिल्यै फर्केर आउनुहुन्न।
मान्छेहरू भन्छन्, समयसँगै दुःख कम हुँदै जान्छ। सायद समयले आँसु सुकाउला। तर आमाको अभाव कहाँ सुक्छ र?
आमाको अभाव त उमेरसँगै झन् गहिरिँदो रहेछ।
अब कुनै चाड आउँदा हजुर हुनुहुन्न। कुनै खुसीको खबर सुनाउँदा हजुरलाई फोन गर्न सकिँदैन। मन दुख्दा हजुरको काख खोज्न सकिँदैन। अनि हजुरले लगाउनुभएको त्यो चौबन्दी चोली देख्दा मात्र थाहा हुन्छ—मान्छे गइसकेपछि पनि उसका केही वस्तुहरू किन यति धेरै जीवित लाग्छन् भनेर।
त्यो चौबन्दी चोली अब मेरो लागि आमाको अन्तिम निशानी मात्र होइन, एउटा सम्पूर्ण जीवनको स्मृति हो।
त्यसलाई सुरक्षित राख्नु भनेको एउटा कपडा जोगाउनु होइन। हजुरले हामीलाई दिएर जानुभएको माया, संस्कार, संघर्ष र अस्तित्वलाई जोगाउनु हो।
आमा, हजुरले जीवनभर हामीलाई सम्हाल्नुभयो। अन्तिम क्षणमा भने हामीले हजुरलाई सम्हाल्न सकेनौँ।
यो पीडा मेरो मनमा सधैँ रहनेछ।
तर हजुरले सिकाउनुभएको बाटोमा हिँड्नेछु। हजुरले रोपेर जानुभएको संस्कारलाई जोगाउनेछु। हजुरको नाम सम्झँदा आँसु मात्र होइन, गर्व पनि आउने गरी बाँच्ने प्रयास गर्नेछु।
किनकि हजुरले हामीलाई जीवन दिनुभयो।
र आज हजुरको चौबन्दी चोलीले मलाई हरेक दिन सम्झाइरहेको छ—
मान्छे शरीरले संसार छोड्छ, तर उसको स्पर्श, उसको संस्कार र उसको माया उसले छोडेर गएको एउटा सानो वस्तुमा पनि जीवनभर बाँचेको हुन्छ।
मेरो लागि त्यो वस्तु हजुरको चौबन्दी चोली हो।
मेरी आमाको अन्तिम स्पर्श।
मेरी आमाको अमूल्य निशानी।
मेरी आमाको बाँकी रहेको एउटा अँगालो।


